Với vườn cây ở Suối Kiết, bốn kiểu thời tiết cực đoan gây thiệt hại nhiều nhất là hạn kéo dài cuối mùa khô hoặc giữa mùa mưa, giông lốc làm gãy đổ cây, mưa trái mùa đúng lúc cây ra hoa, và ngập úng cục bộ ở chỗ trũng. Phần lớn biện pháp giảm thiệt hại phải làm từ trước: giữ ẩm đất, trồng hàng cây chắn gió, tỉa tán thông thoáng, làm mương thoát nước, chọn đúng chỗ cho từng loại cây. Khi thời tiết xấu đã tới, việc làm được thường chỉ là hạn chế lan rộng và phục hồi sớm.
Bài này nhìn từ góc vườn cây và mùa vụ. Phần an toàn cho người, nhà cửa trong mùa mưa và các loại thiên tai ở xã có bài riêng trên trang. Kỹ thuật nêu theo nguyên lý; với từng loại cây cụ thể nên hỏi cán bộ khuyến nông.
Đánh giá vườn mình yếu ở đâu
Trước khi bàn biện pháp, hãy đi một vòng vườn và tự trả lời: phần nào của vườn khô nhanh nhất khi nắng, thường là lưng đồi, đất xám, cây non; phần nào hay đọng nước sau mưa, thường là chân dốc, thung, gần suối; phía nào hứng gió mạnh, thường là sườn trống, đầu hàng cây, nơi không có gì che chắn; và cây nào đang ở giai đoạn nhạy cảm, như cây mới trồng, cây đang ra hoa, cây đang nuôi trái.
Ghi lại những chỗ đó, tốt nhất là trên một sơ đồ vẽ tay của vườn. Những đợt thời tiết xấu trước đây là thông tin quý: cây nào đổ năm ngoái, chỗ nào ngập trận mưa lớn, chỗ nào cây chết khô mùa khô trước. Thời tiết cực đoan hiếm khi đánh đều; nó tìm đúng những chỗ yếu nhất của vườn.
Đánh giá này giúp dồn sức vào đúng chỗ: thay vì làm mọi thứ cho cả vườn, tập trung làm mương thoát ở phần trũng, hàng chắn gió ở phía hứng gió, tưới và tủ gốc ở phần khô nhất. Phần lớn việc chuẩn bị nên làm trong mùa khô hoặc cuối mùa mưa, khi công còn rảnh và đất còn dễ làm.
Chống hạn: giữ nước trong đất trước khi cần tưới
Tủ gốc dày. Rơm, lá khô, cỏ phát phủ quanh gốc giảm bốc hơi, giữ đất mát. Làm từ cuối mùa mưa, khi đất còn ẩm, hiệu quả hơn nhiều so với khi đất đã khô nẻ.
Ưu tiên cây non và cây đang nuôi trái. Nguồn nước hạn chế thì tưới cho những cây dễ chết nhất hoặc thiệt hại kinh tế lớn nhất trước. Cây lâu năm trưởng thành có rễ sâu chịu được lâu hơn. Tưới ít cây mà đủ thấm tốt hơn tưới nhấp nháp cho cả vườn.
Không bón phân hoá học khi đất khô hạn. Phân bón vào đất khô không tan, có thể làm rễ bị tổn thương. Chờ có mưa hoặc tưới đủ ẩm rồi mới bón.
Giảm bớt tải cho cây. Với cây ăn trái, có thể tỉa bớt trái non, cắt bỏ cành vượt, đọt non không cần thiết trong đợt hạn nặng để cây tập trung nước nuôi phần còn lại, theo khuyến cáo kỹ thuật cho từng loại.
Che nắng tạm cho cây non. Lá dừa, lưới che, cành cây cắm phía tây giảm nắng gắt buổi chiều. Quét lớp vôi trắng quanh thân cây non cũng là cách nhiều vườn dùng để giảm nóng thân.
Theo dõi hạn giữa mùa mưa. Đợt nắng kéo dài một, hai tuần giữa mùa mưa có thể làm cây non mới trồng chết. Đừng cất dụng cụ tưới ngay khi vào mùa mưa.
Chắn gió và giữ cây đứng vững trước giông lốc
Giông lốc ở vùng đồi thường đến nhanh và cục bộ, gió giật có thể làm gãy cành, gãy thân, bật gốc. Cao su là cây dễ gãy đổ khi gió mạnh, nhất là vườn đang khai thác có tán nặng, cây bị bệnh mục thân, mục rễ, hay trồng ở sườn hứng gió. Cây ăn trái mang nhiều trái cũng dễ gãy cành.
Hàng cây chắn gió trồng ở phía hướng gió mạnh, vuông góc với hướng gió, giảm đáng kể sức gió cho phần vườn phía sau. Hàng chắn gió nên có nhiều tầng, không quá kín như bức tường, vì gió đập vào tường kín sẽ tạo xoáy phía sau. Chọn cây chắn gió có rễ không lấn mạnh sang cây chính và không là ký chủ của sâu bệnh hại cây chính.
Tỉa tán thông thoáng giúp gió lùa qua thay vì đẩy cả tán như cánh buồm. Cây non mới trồng nên được cắm cọc, buộc dây mềm để không bị gió lay gốc. Với cây ăn trái mang nhiều trái, chống đỡ cành bằng cọc tre trước mùa giông. Cây bị bệnh mục thân, mục rễ nên xử lý hoặc thay sớm, vì đó là những cây đổ đầu tiên.
Khi trồng mới trên sườn hứng gió, có thể bố trí hàng cây theo hướng giảm sức cản, trồng mật độ hợp lý, và chọn giống được khuyến cáo có khả năng chống gió tốt hơn cho vùng. Những quyết định này rẻ nhất khi làm ngay từ lúc đào hố, trồng cây, tốn kém nhất khi phải sửa sau mỗi trận giông.
Mưa trái mùa lúc cây ra hoa
Mưa trái mùa giữa mùa khô là mối lo lớn của vườn điều và một số cây ăn trái đang ra hoa, đậu trái. Mưa làm hoa thối, rụng, côn trùng thụ phấn ít hoạt động, và tạo độ ẩm cho nấm bệnh như thán thư bùng phát ngay sau mưa. Không thể ngăn mưa, nhưng có thể giảm thiệt hại bằng cách chuẩn bị trước và phản ứng nhanh.
Chuẩn bị trước: tỉa cành, vệ sinh vườn sau vụ trước để tán thông thoáng, ít nguồn bệnh; theo dõi dự báo thời tiết trong mùa hoa, nhất là những hệ thống thời tiết có thể gây mưa trái mùa ở Nam Bộ. Khi có cảnh báo mưa trái mùa, cơ quan chuyên môn thường đưa ra khuyến cáo phòng bệnh cho vùng; làm theo khuyến cáo đó, dùng thuốc đúng nguyên tắc bốn đúng nếu cần, thay vì tự phun theo cảm tính. Sau mưa, đi kiểm tra vườn để phát hiện sớm dấu hiệu bệnh.
Với cây ăn trái đang nuôi trái gần chín, mưa lớn đột ngột sau thời gian khô có thể làm nứt trái. Giữ độ ẩm đất ổn định bằng tưới đều và tủ gốc trong mùa khô giúp giảm hiện tượng này.
Ngập úng: cây lâu năm chịu kém hơn người ta tưởng
Nhiều cây lâu năm như điều, cao su, sầu riêng, bơ, cây có múi không chịu được rễ ngập nước nhiều ngày. Khi đất bão hoà nước, rễ thiếu ô-xy, tế bào rễ chết, nấm gây thối rễ phát triển mạnh. Cây có thể không chết ngay mà vàng lá, rụng lá, suy dần trong nhiều tuần sau đợt úng, khiến người trồng không nhận ra nguyên nhân.
Phòng úng bắt đầu từ chọn chỗ trồng: không trồng cây lâu năm kỵ úng ở thung trũng, ven suối nếu không có mương thoát nước tốt. Ở những chỗ hơi thấp, trồng trên mô đất cao, luống cao, làm mương thoát dọc và ngang vườn, dẫn nước ra chỗ thoát tự nhiên. Trước mùa mưa, khơi thông mương, dọn rác, đất bồi.
Sau một đợt ngập, tháo nước nhanh nhất có thể bằng cách khơi rãnh tạm, không xới đất, không đi lại nhiều trong vườn khi đất còn ướt sũng, theo dõi cây trong những tuần sau để phát hiện dấu hiệu thối rễ, hỏi cán bộ kỹ thuật về cách xử lý. Hoa màu, rau bị ngập ngắn ngày có thể phục hồi nếu nước rút nhanh; ngập lâu thì thường phải gieo trồng lại.
Một chi tiết hay bị bỏ sót: đường nước chảy từ đồi xuống vườn có thể thay đổi sau khi hàng xóm làm đường, san nền hay đào ao. Chỗ trước đây chưa từng úng có thể bắt đầu úng. Đi kiểm tra đường nước sau những trận mưa lớn đầu mùa giúp phát hiện sớm thay đổi này.
Hoa màu, rau và cây non: nhóm dễ tổn thương nhất
Cây lâu năm trưởng thành có bộ rễ sâu, tán lớn, chịu được một đợt hạn hay một trận gió vừa phải. Hoa màu, rau và cây non thì khác: rễ nông, thân mềm, vòng đời ngắn, một đợt nắng hạn một tuần hay một trận mưa lớn làm ngập luống một ngày có thể mất trắng cả vụ. Đây cũng là nhóm mà người trồng có thể chủ động nhiều nhất, vì quy mô nhỏ và vòng đời ngắn.
Với hoa màu, chọn thời điểm gieo là biện pháp quan trọng nhất: tránh để giai đoạn ra hoa, đậu trái rơi vào những tuần hay hạn hoặc hay mưa to. Làm luống cao, rãnh thoát giữa luống ở chỗ trũng; phủ rơm trên luống ở chỗ khô. Chia diện tích thành vài đợt gieo cách nhau vài tuần để một đợt thời tiết xấu không đánh hết một lúc.
Với cây non lâu năm trong năm đầu, nguy cơ lớn nhất là mùa khô đầu tiên và những trận gió đầu mùa mưa. Trồng đầu mùa mưa khi mưa đã ổn định, tủ gốc, che nắng tạm, cắm cọc buộc dây, và giữ sẵn cây giống dự phòng để trồng dặm ngay khi có cây chết. Một vườn được trồng dặm kịp thời trong năm đầu sẽ đều cây, đều tuổi, dễ chăm cho cả chục năm sau.
Ghi nhận thiệt hại, bảo hiểm và chia sẻ rủi ro
Sau mỗi đợt thời tiết xấu gây thiệt hại đáng kể, hãy ghi nhận: chụp ảnh, ghi số cây đổ, diện tích bị ảnh hưởng, ngày xảy ra. Báo cho trưởng thôn, chính quyền xã để được tổng hợp. Chính sách hỗ trợ thiệt hại do thiên tai cho sản xuất nông nghiệp, nếu có, thường dựa trên mức thiệt hại được xác nhận, theo quy định hiện hành.
Bảo hiểm nông nghiệp là một công cụ chia sẻ rủi ro, có các chương trình ở từng thời kỳ với điều kiện, đối tượng cây trồng, vật nuôi được hỗ trợ khác nhau. Trước khi mua, đọc kỹ những rủi ro được bảo hiểm, mức bồi thường, thủ tục giám định. Ngoài bảo hiểm, đa dạng cây trồng, giữ quỹ dự phòng của gia đình, không dồn toàn bộ vốn vào một vụ là những cách tự bảo hiểm của nông hộ.
Sau mỗi mùa, dành một buổi ngồi lại cùng gia đình xem đợt thời tiết xấu nào đã gây hại nhiều nhất, biện pháp nào đã giúp được, việc gì nên làm sớm hơn cho năm tới. Ghi những điều đó vào sổ vườn, kèm ngày tháng và vị trí trong vườn. Kinh nghiệm của chính vườn nhà mình, tích luỹ qua nhiều năm, thường đáng tin hơn mọi lời khuyên chung chung.
Câu hỏi thường gặp
Cao su bị gãy đổ sau giông có cứu được không?
Cây gãy ngang thân thường khó phục hồi khả năng khai thác như cũ; cây bật gốc nghiêng nhẹ khi còn non có thể dựng lại, chằng chống. Cắt phẳng vết gãy, xử lý vết thương để hạn chế nấm bệnh. Hỏi cán bộ kỹ thuật về việc trồng dặm hay cải tạo phần vườn bị hư.
Có nên tưới cho vườn điều trong mùa khô để chống hạn?
Điều trưởng thành thường không cần tưới và cần mùa khô để ra hoa; tưới sai lúc có thể làm cây ra lá thay vì ra hoa. Cây điều non mới trồng thì cần giữ ẩm trong mùa khô đầu tiên. Hỏi kỹ thuật cho đúng tuổi cây và giống.
Hàng cây chắn gió nên trồng cách vườn bao xa?
Phụ thuộc chiều cao cây chắn gió, cây chính và địa hình. Nguyên tắc là đủ gần để giảm gió cho vườn nhưng không cạnh tranh nước, dinh dưỡng và ánh sáng với hàng cây chính. Cán bộ khuyến nông có thể giúp bố trí cụ thể.
Mưa trái mùa có làm hỏng hạt điều đã nhặt không?
Có. Hạt nằm dưới đất ẩm hay hạt phơi chưa khô gặp mưa dễ mốc, thâm, nảy mầm. Nhặt hạt thường xuyên trong mùa thu hoạch, phơi trên nền cao có bạt che kịp khi mưa, và chỉ đóng bao khi hạt đã khô.
Bảo hiểm nông nghiệp mua ở đâu?
Các chương trình bảo hiểm nông nghiệp được triển khai qua doanh nghiệp bảo hiểm theo chính sách từng thời kỳ. Hỏi chính quyền xã, hội nông dân về chương trình đang áp dụng cho cây trồng, vật nuôi của bạn, đọc kỹ hợp đồng trước khi ký.