Việc làm tại chỗ ở xã Suối Kiết xoay quanh nông nghiệp và dịch vụ phục vụ nông nghiệp: làm vườn rẫy nhà, làm thuê theo mùa vụ (cạo mủ cao su, thu hoạch điều, gặt và phơi lúa, làm cỏ, bón phân), làm thợ (hồ, mộc, sắt, sửa xe, sửa máy nông nghiệp), chạy xe chở hàng, buôn bán nhỏ và các dịch vụ ăn uống, chăm sóc. Thu nhập phần lớn không cố định theo tháng mà lên xuống theo mùa.
Người ở lâu thường ghép nhiều việc: mùa vụ thì đi làm thuê hoặc lo rẫy nhà, nông nhàn thì làm thợ, chạy hàng hay buôn bán. Bài này giúp bạn hình dung bức tranh việc làm, cách thoả thuận công cho rõ ràng, cách tính thu nhập cả năm thay vì từng ngày, và những rủi ro an toàn của lao động nông nghiệp ít được nói tới.
Bức tranh việc làm theo mùa ở vùng Tánh Linh cũ
Lịch mùa vụ cụ thể còn tuỳ giống cây, thời tiết từng năm và từng vườn. Bảng sau là khung tổng quát để bạn hình dung nhu cầu nhân công:
| Loại việc | Thời điểm thường có việc | Đặc điểm công việc |
|---|---|---|
| Cạo mủ cao su | Phần lớn trong năm, nghỉ vào giai đoạn cây thay lá mùa khô | Làm từ khuya đến sáng, cần tay nghề, đều đặn |
| Thu hoạch, nhặt điều | Mùa khô, khi hạt chín rụng | Lao động phổ thông, tính theo ngày hoặc theo khối lượng |
| Làm lúa | Theo các vụ trong năm ở vùng có ruộng | Gặt máy là chính, cần người phơi, vận chuyển |
| Phát cỏ, bón phân, phun | Đầu và giữa mùa mưa | Cần sức, có rủi ro hoá chất |
| Thợ xây, thợ sắt | Rộ vào mùa khô | Theo công trình, cần tay nghề |
| Chở hàng, bốc xếp nông sản | Theo mùa thu hoạch | Giờ giấc thất thường, cần sức khoẻ |
| Buôn bán, dịch vụ | Quanh năm, đông hơn khi mùa vụ có tiền | Phụ thuộc thu nhập của cả xóm |
Đặt các dòng này cạnh nhau sẽ thấy vì sao người ở đây ít khi chỉ làm một nghề: nhu cầu nhân công dồn vào vài tháng, các tháng còn lại phải có việc khác bù vào.
Làm thuê mùa vụ: thoả thuận cho rõ trước khi làm
Phần lớn việc làm thuê ở nông thôn là thoả thuận miệng giữa người thuê và người làm. Cách này nhanh và dựa trên lòng tin, nhưng cũng là nguồn gốc của nhiều chuyện mất lòng sau mùa vụ. Trước khi nhận việc, nói rõ năm điều: làm việc gì, mấy giờ bắt đầu và kết thúc, tính công theo ngày hay theo khối lượng, trả tiền khi nào (cuối ngày, cuối tuần hay cuối đợt), có bao bữa, bao nước, bao xăng không.
Với việc tính theo khối lượng như nhặt điều, cạo mủ chia phần, cần thống nhất cách cân, cách trừ bì, trừ hạt lép, trừ nước. Hai bên cùng nhìn cân, cùng ghi sổ. Cuối đợt mà mỗi bên một con số thì không ai vui.
Người làm thuê lâu năm cho một vườn nên giữ một sổ nhỏ ghi ngày làm, việc làm, số lượng, tiền đã nhận. Chủ vườn cũng nên làm vậy. Sổ ghi chép là thứ giải quyết tranh cãi tốt hơn mọi lời hứa.
Người thuê cần nhớ rằng thuê người phun thuốc, trèo cây, vận hành máy là thuê việc có rủi ro. Cung cấp đồ bảo hộ, không ép làm khi trời giông, khi người làm mệt, và biết cách gọi cấp cứu là trách nhiệm tối thiểu, chưa kể nghĩa vụ pháp lý khi xảy ra tai nạn.
Cạo mủ cao su: nghề cần tay, cần giờ giấc
Cạo mủ là việc làm thuê ổn định nhất ở vùng có nhiều vườn cao su, nhưng cũng đòi hỏi kỹ năng rõ nhất. Cạo đúng độ sâu, đúng độ dốc, đều tay để không phạm vào phần gỗ, giữ được vỏ tái sinh cho những năm sau. Người mới thường cần được người có kinh nghiệm hướng dẫn một thời gian.
Giờ cạo thường bắt đầu từ khuya hoặc rất sớm, vì nhiệt độ thấp mủ chảy tốt hơn. Điều này có nghĩa là đi đường tối, làm việc trong vườn tối với đèn đội đầu, và ngủ bù ban ngày. Người làm nghề cần tính tới an toàn đi đường ban đêm, rắn rết trong vườn, và sức khoẻ khi thức khuya kéo dài.
Thoả thuận cạo mủ có nhiều kiểu: trả công theo ngày, chia tỉ lệ sản lượng, nhận khoán vườn. Mỗi kiểu chia rủi ro khác nhau. Chia theo sản lượng thì người cạo gánh một phần rủi ro thời tiết và giá; trả công cố định thì chủ vườn gánh. Hiểu rõ mình đang nhận kiểu nào để không bất ngờ khi mùa mưa nhiều ngày phải nghỉ.
Mùa cây thay lá trong mùa khô thường phải nghỉ cạo một thời gian. Người cạo mủ chuyên nghiệp cần có việc khác cho quãng này, và nên dành một khoản từ những tháng có thu để bù vào.
Làm thợ, chạy hàng, buôn bán: việc của mùa nông nhàn và cả năm
Thợ hồ, thợ sắt, thợ mộc ở nông thôn ít khi thiếu việc vào mùa khô, khi nhà nhà tranh thủ xây sửa. Người có tay nghề có thể nhận làm theo ngày cho thầu, hoặc tự nhận công trình nhỏ. Nhận công trình thì cần học thêm cách dự toán, cách thoả thuận bằng giấy, và chịu trách nhiệm với chất lượng; một căn nhà nứt là mất uy tín với cả xóm.
Sửa xe máy, sửa máy nông nghiệp như máy cắt cỏ, máy bơm, máy phun là nghề có nhu cầu quanh năm ở vùng rẫy. Thợ giỏi được truyền miệng, không cần quảng cáo nhiều. Muốn học nghề, có thể tìm các khoá đào tạo nghề ngắn hạn cho lao động nông thôn mà địa phương tổ chức theo từng thời kỳ; hỏi UBND xã hoặc trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh.
Chạy xe chở hàng, bốc xếp nông sản theo mùa thu hoạch có thu nhập khá vào cao điểm nhưng giờ giấc thất thường và nặng nhọc. Người chạy xe cần giấy tờ xe, bằng lái đúng hạng và tuân thủ tải trọng; chở quá tải trên đường làng vừa nguy hiểm vừa làm hư đường của chính xóm mình.
Buôn bán nhỏ như tạp hoá, bán rau, bán đồ ăn sáng, cà phê phụ thuộc trực tiếp vào túi tiền của người xung quanh. Mùa vụ có tiền thì bán chạy, nông nhàn thì chậm và nhiều người mua chịu. Danh mục Doanh nghiệp và kinh doanh của trang có bài riêng về mở cửa hàng ở xã.
Tính thu nhập cả năm, đừng tính theo ngày công
Sai lầm phổ biến của người mới làm thuê nông nghiệp là nhân tiền công một ngày với ba mươi rồi coi đó là thu nhập tháng. Thực tế có ngày mưa không làm được, có tháng hết mùa không ai thuê, có ngày ốm, có đám tiệc phải nghỉ.
Cách tính sát hơn là liệt kê theo từng tháng trong năm: tháng nào có việc gì, ước bao nhiêu ngày làm thật, tiền công mỗi ngày bao nhiêu. Ví dụ giả định: một người có khoảng hai trăm ngày công trong năm thay vì ba trăm sáu mươi lăm; nếu chỉ nhìn tiền công ngày cao điểm thì sẽ ước thu nhập năm cao gấp rưỡi thực tế.
Sau đó trừ các chi phí đi làm: xăng xe, dụng cụ (dao cạo, đèn đội đầu, găng, ủng), đồ bảo hộ, ăn uống ngoài. Phần còn lại mới là thu nhập thật để so với chi tiêu cố định của gia đình. Bài về chi tiêu gia đình trong danh mục này có cách chia tiền theo mùa.
Làm phép tính này một lần sẽ giúp bạn quyết định tỉnh táo hơn: có nên học thêm một nghề để lấp các tháng trống, có nên nhận khoán vườn, hay có nên đi làm xa một phần năm.
Với vợ chồng cùng làm thuê, hãy tính riêng từng người rồi cộng lại, vì hai người hiếm khi có việc cùng lúc suốt năm. Mùa cao điểm có thể cả hai cùng đi làm, nhà không ai trông con nhỏ, phải nhờ người hoặc trả tiền gửi trẻ. Khoản này cũng phải trừ vào thu nhập. Nhiều gia đình sau khi tính kỹ mới thấy để một người lo rẫy nhà và việc nhà, một người đi làm thuê, lại có lợi hơn hai người cùng đi.
An toàn lao động trên rẫy: những rủi ro thật
Hoá chất bảo vệ thực vật. Người phun thuê thường tiếp xúc nhiều nhất. Mặc áo dài tay, quần dài, găng, ủng, khẩu trang phù hợp, kính; không phun ngược gió, không ăn uống, hút thuốc khi đang phun; tắm và giặt đồ ngay sau khi làm. Thấy chóng mặt, buồn nôn, chảy nước dãi, co giật là dấu hiệu ngộ độc, phải ngừng và đi viện.
Máy móc. Máy cắt cỏ, máy cưa, máy tuốt lúa gây nhiều tai nạn tay chân, văng đá vào mắt. Dùng kính, giày, không tháo bộ phận che chắn, không để trẻ em lại gần khi máy chạy.
Té ngã. Trèo cây cao, đứng thang, đứng trên thùng xe khi bốc hàng là nguyên nhân chấn thương nặng. Không trèo khi cây ướt, có gió lớn; xe phải dừng hẳn khi bốc dỡ.
Nắng nóng và sét. Làm giữa trưa mùa khô dễ say nắng. Khi có giông, rời khỏi rẫy trống, không trú dưới cây cao đơn độc, không cầm dụng cụ kim loại dài.
Rắn, ong và côn trùng. Đi ủng, mang gậy gõ trước khi bước vào bụi rậm, quan sát tổ ong trên cây điều trước khi rung cây. Biết sơ cứu và biết đường đến cơ sở y tế gần nhất.
Tìm việc tại chỗ: hỏi ở đâu
Việc làm thuê nông nghiệp hầu như được truyền miệng: qua người quen, qua trưởng nhóm thợ, qua các điểm thu mua nông sản, quán cà phê đầu xóm vào sáng sớm. Người mới về nên chủ động làm quen, cho người ta biết mình làm được việc gì và rảnh vào lúc nào.
Các khoá đào tạo nghề cho lao động nông thôn, các phiên giao dịch việc làm và thông tin tuyển dụng của doanh nghiệp trong vùng thường được thông báo qua UBND xã, hội nông dân, đoàn thanh niên và trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh. Hỏi những nơi này định kỳ để không bỏ lỡ.
Cẩn thận với lời mời làm việc "lương cao, việc nhẹ" qua mạng xã hội, nhất là việc đòi đặt cọc, đòi giữ giấy tờ tùy thân, hoặc hứa đưa sang nước ngoài làm việc mà không qua doanh nghiệp được cấp phép. Nếu nghi ngờ, hỏi lại công an xã hoặc cơ quan lao động trước khi đi.
Người có tay nghề nên tự giới thiệu cụ thể: thợ hồ thì nói rõ làm được móng, mái hay chỉ phụ; người cạo mủ thì nói đã cạo bao nhiêu năm, kiểu miệng cạo nào. Một vài công trình, vườn đã làm có người xác nhận là thứ khiến người thuê yên tâm hơn mọi lời hứa.
Câu hỏi thường gặp
Ở Suối Kiết có công ty, xưởng nào tuyển công nhân không?
Trên địa bàn có các cơ sở thu mua, chế biến nông sản, vật liệu xây dựng và dịch vụ, nhu cầu tuyển thay đổi theo mùa. Thông tin tuyển dụng thường được truyền miệng hoặc thông báo qua UBND xã, hội nông dân, đoàn thanh niên. Việc công nhân quy mô lớn thường phải sang các khu công nghiệp ở tỉnh lân cận.
Làm thuê mùa vụ có được đóng bảo hiểm không?
Thoả thuận thuê mướn ngắn ngày ở nông thôn thường không kèm bảo hiểm xã hội bắt buộc. Người lao động tự do có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm y tế theo hộ gia đình; hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc đại lý thu tại xã về điều kiện và mức đóng hiện hành.
Học nghề cạo mủ cao su ở đâu?
Phổ biến nhất là học trực tiếp từ người cạo có kinh nghiệm trong vườn, làm theo hướng dẫn một thời gian trước khi tự cạo. Một số đơn vị trồng cao su quy mô lớn hay chương trình đào tạo nghề nông thôn có tổ chức lớp; hỏi UBND xã hoặc hội nông dân để biết khi nào có.
Bị tai nạn khi làm thuê trên rẫy thì ai chịu chi phí?
Điều này tuỳ thoả thuận và tuỳ lỗi của mỗi bên, có thể phải giải quyết theo quy định về bồi thường thiệt hại. Trước hết, đưa người bị nạn đi cấp cứu. Sau đó hai bên nên ngồi lại có người làm chứng, hoặc nhờ tổ hoà giải ở thôn, xã nếu không thống nhất được.
Có nên nhận khoán cả vườn để làm không?
Nhận khoán có thể cho thu nhập cao hơn làm công nhưng bạn gánh thêm rủi ro thời tiết, sâu bệnh và giá. Chỉ nên nhận khi đã hiểu rõ vườn đó, tính được chi phí, có đủ người làm, và có thoả thuận bằng giấy ghi rõ quyền, nghĩa vụ, cách chia khi mất mùa.
Thu nhập làm thuê ở Suối Kiết có đủ sống không?
Còn tuỳ số ngày công thật trong năm, chi phí đi làm và chi tiêu cố định của gia đình. Hãy tính theo cả năm thay vì theo ngày công cao điểm. Nhiều hộ ghép làm thuê với rẫy nhà, làm thợ hoặc buôn bán nhỏ để thu nhập đều hơn.