Một vườn cao su ở Suối Kiết đi qua ba giai đoạn: kiến thiết cơ bản từ lúc trồng tới khi đủ tiêu chuẩn mở cạo, thường khoảng sáu, bảy năm tuỳ đất và cách chăm; giai đoạn khai thác kéo dài nhiều năm, mỗi năm cạo mủ khoảng từ đầu mùa mưa tới khi cây thay lá vào mùa khô; và cuối cùng là thanh lý, khi năng suất giảm, cây được bán gỗ và đất được trồng lại. Sức khoẻ của vườn trong suốt chu kỳ phụ thuộc lớn vào cách cạo, cách bón phân và việc phòng các bệnh trên lá, trên mặt cạo.
Bài này viết theo nguyên lý, dành cho nông hộ đang có vườn hoặc định nhận chuyển nhượng vườn cao su trong vùng. Phần thuốc bảo vệ thực vật chỉ nêu nguyên tắc; liều lượng, loại thuốc cụ thể cần theo khuyến cáo của cơ quan chuyên môn và nhãn sản phẩm được phép sử dụng.
Vì sao cao su hợp với đồi Suối Kiết
Cây cao su có nguồn gốc từ vùng rừng mưa nhiệt đới Nam Mỹ, cần nóng ẩm, mưa nhiều và chịu được một mùa khô không quá dài. Vùng đồi Đông Nam Bộ và rìa phía tây Bình Thuận cũ đáp ứng khá tốt những điều kiện này: mưa dồi dào trong mùa mưa, đất đồi thoát nước, ít bão mạnh. Đó là lý do cao su lan rộng từ các đồn điền thời Pháp ở Đông Nam Bộ sang dần các vùng lân cận.
Ở Suối Kiết, cao su có mặt ở cả vườn nông hộ và diện tích của các đơn vị sản xuất lớn. Với nông hộ, cao su là "cây lương": mùa cạo có tiền vào theo tuần, theo tháng, lại không cần tưới, không cần cày xới. Điểm yếu là nhiều năm đầu không có thu, cần công cạo đều đặn từ rất sớm, và thu nhập lên xuống theo giá mủ.
Cũng cần biết giới hạn: cây cao su không chịu ngập úng lâu ngày, không ưa đất có tầng sỏi đá nông, dễ gãy đổ nếu trồng ở chỗ hứng gió mạnh. Những thửa đất thung trũng hay sườn đồi đá lộ thường không phải chỗ tốt cho cao su.
Ba giai đoạn của một vườn cao su
Thời gian từng giai đoạn chỉ mang tính tham khảo, thay đổi theo giống, đất, mật độ và cách chăm sóc.
| Giai đoạn | Kéo dài | Việc chính | Rủi ro hay gặp |
|---|---|---|---|
| Kiến thiết cơ bản | Thường khoảng 6–7 năm | Trồng, trồng dặm, làm cỏ, bón phân, tỉa chồi, phòng bệnh lá, có thể trồng xen | Cây chết do hạn năm đầu, cỏ lấn, cháy, trâu bò phá |
| Khai thác | Nhiều năm, tuỳ sức cây và cách cạo | Cạo mủ theo chế độ, bón phân hằng năm, phòng bệnh mặt cạo, quản lý lao động | Khô mặt cạo, bệnh mùa mưa, gãy đổ do gió |
| Thanh lý và tái canh | Khi năng suất giảm rõ | Cạo tận thu theo kỹ thuật, bán gỗ, làm đất, chọn cây tiếp theo | Đất trống dễ xói, quyết định sai cây tiếp theo |
Khi nhận chuyển nhượng một vườn cao su, việc đầu tiên là xác định vườn đang ở giai đoạn nào, đã cạo bao nhiêu năm, mặt cạo còn tốt hay đã hư nhiều. Một vườn trông xanh tốt nhưng mặt cạo đã cạn có giá trị khác hẳn một vườn mới mở cạo vài năm.
Mùa cạo và mùa thay lá: nhịp sống của cây
Mỗi năm vào mùa khô, cây cao su trưởng thành rụng lá rồi ra lá mới, thường trong khoảng tháng 1 tới tháng 3. Trong thời gian này cây dồn sức nuôi bộ lá mới, nên người trồng nghỉ cạo hoặc giảm cạo để cây không kiệt sức. Đây cũng là giai đoạn lá non dễ bị bệnh phấn trắng tấn công nếu trời có sương, ẩm.
Khi bộ lá mới đã ổn định, thường vào khoảng tháng 4, tháng 5 cùng với những cơn mưa đầu mùa, vườn được mở cạo lại. Mùa cạo kéo dài qua suốt mùa mưa tới cuối năm. Mủ chảy nhiều nhất vào sáng sớm khi trời mát, áp suất trong mạch mủ còn cao; vì vậy người cạo thường bắt đầu từ khi trời còn tối, đèn đội đầu soi từng cây.
Những ngày mưa sáng sớm, mặt cạo ướt, mủ dễ tràn và lẫn nước mưa, nên thường hoãn cạo hoặc cạo muộn khi mặt cạo đã khô. Cạo khi mặt cạo ướt cũng tạo điều kiện cho nấm bệnh xâm nhập vết cạo. Một số vườn dùng máng che mưa trên thân cây để giữ ngày cạo trong mùa mưa, theo hướng dẫn kỹ thuật.
Cạo đúng để giữ cây: nguyên lý người cạo cần nắm
Độ sâu vừa đủ. Mạch mủ nằm trong lớp vỏ, sát lớp tượng tầng, nơi tế bào sinh trưởng tạo vỏ mới. Cạo quá nông thì mủ ít, cạo quá sâu chạm tượng tầng làm vỏ tái sinh xấu, sần sùi, những năm sau cạo lại rất khó.
Hao dăm vừa phải. Mỗi lần cạo lấy đi một lát vỏ mỏng. Cạo dày tay làm tiêu hao vỏ nhanh, mặt cạo hết sớm hơn dự tính, rút ngắn đời khai thác của vườn.
Đúng nhịp và chế độ cạo. Số ngày cạo, độ dài miệng cạo, việc có dùng chất kích thích mủ hay không được thiết kế theo tuổi cây, giống và sức vườn. Cạo dày ngày hơn hay lạm dụng chất kích thích để lấy nhiều mủ trước mắt là nguyên nhân hàng đầu gây khô mặt cạo.
Giữ dụng cụ và mặt cạo sạch. Dao cạo sắc, chén hứng mủ sạch, máng dẫn đúng chỗ giúp mủ không lẫn tạp chất, giảm hao hụt và bán được đúng chất lượng.
Ghi chép từng phần cây. Người cạo giỏi nhớ từng phần cây, cây nào chảy kém, cây nào có dấu hiệu khô mặt cạo để báo chủ vườn nghỉ cạo, chăm sóc riêng.
Những bệnh thường gặp và nguyên tắc phòng
Trên lá: bệnh phấn trắng hại lá non trong giai đoạn ra lá mới mùa khô, nhất là những năm có sương nhiều; lá non bị phủ lớp bột trắng, rụng sớm, cây ra lá lại tốn sức. Trong mùa mưa có các bệnh làm rụng lá do nấm khi độ ẩm cao kéo dài. Trên cành và thân: bệnh nấm hồng hay gặp ở chạc cành vào giữa mùa mưa, vỏ có lớp nấm màu hồng, cành phía trên héo chết nếu không xử lý sớm.
Trên mặt cạo: bệnh loét sọc mặt cạo phát triển mạnh trong mùa mưa, khi mặt cạo ẩm ướt, vườn rậm rạp, ít thông thoáng; vết bệnh là những sọc thâm đen trên vỏ tái sinh, nặng thì vỏ thối, mất khả năng cạo lại. Khô mặt cạo không phải do nấm mà là rối loạn sinh lý, thường liên quan tới cạo quá mức; cây chảy mủ ít dần rồi khô hẳn một phần hay cả miệng cạo.
Nguyên tắc phòng chung: chọn giống phù hợp, giữ vườn thông thoáng, làm cỏ hợp lý, bón phân cân đối; không cạo khi mặt cạo ướt; kiểm tra vườn định kỳ, phát hiện sớm để xử lý khu trú; khi cần dùng thuốc bảo vệ thực vật thì chọn thuốc có trong danh mục được phép, theo khuyến cáo của cơ quan chuyên môn và đúng hướng dẫn trên nhãn. Với khô mặt cạo, giải pháp là nghỉ cạo, điều chỉnh chế độ cạo, không phải phun thêm thuốc.
Bón phân và chăm vườn theo mùa
Vườn cao su thường được bón phân hai lần trong năm, vào đầu mùa mưa và cuối mùa mưa, khi đất đủ ẩm để phân tan và rễ hút được. Lượng và loại phân phụ thuộc tuổi cây, loại đất và kết quả phân tích đất, lá nếu có. Trên đất xám nghèo, bón chia nhiều lần, kết hợp phân hữu cơ có lợi hơn bón một lần lượng lớn. Không bón khi đất quá khô hay ngay trước trận mưa lớn trên đất dốc.
Làm cỏ theo băng dọc hàng cây, giữ thảm cỏ thấp giữa hàng để chống xói. Cuối mùa mưa, dọn cỏ, làm đường băng cản lửa trước khi lá rụng mùa khô. Với vườn kiến thiết cơ bản, tỉa chồi thân, tạo tán đúng kỹ thuật, có thể trồng xen cây ngắn ngày, cây họ đậu ở những năm đầu để có thu và che đất, nhưng không trồng xen sát gốc làm cạnh tranh nước, dinh dưỡng.
Trong vườn kiến thiết cơ bản, năm đầu tiên là năm quyết định: cây con trồng đầu mùa mưa phải kịp ra rễ sâu trước khi mùa khô tới. Tủ gốc, che nắng cho cây non nơi đất xám nóng, trồng dặm sớm những cây chết, và rào chắn trâu bò là những việc tưởng nhỏ mà giữ được mật độ vườn cho cả chu kỳ dài phía sau.
Mủ cao su khi bán: các dạng mủ và điều làm nên chất lượng
Nông hộ thường bán mủ ở vài dạng: mủ nước thu trong ngày, mủ đông trong chén hay khay, và mủ dây, mủ tạp bám trên miệng cạo, dưới đáy chén. Mỗi dạng có cách tính khác nhau. Với mủ nước, người mua thường quan tâm tới hàm lượng cao su khô trong mủ, gọi tắt là độ DRC: cùng một ký mủ nước, mủ đặc cho nhiều cao su khô hơn mủ loãng. Với mủ đông, độ sạch, độ ẩm và tạp chất lẫn vào là yếu tố chính.
Những việc giữ chất lượng mủ: chén, thùng chứa sạch; không để nước mưa, lá, đất rơi vào; không pha nước hay trộn tạp chất vào mủ để tăng cân, vì người mua sẽ phát hiện qua đo đạc và trừ nặng hơn, lại mất uy tín lâu dài; giao mủ nước đúng giờ để mủ không tự đông, hư trước khi tới điểm thu mua.
Hiểu cách người mua đo và tính giúp nông hộ kiểm tra lại phiếu cân, phiếu đo, hỏi lại khi thấy bất thường. Không có giá cố định nào nêu ở đây; giá mủ biến động theo thị trường, mỗi lần bán nên hỏi rõ cách tính trước khi giao hàng.
Thanh lý vườn già: quyết định quan trọng nhất của chu kỳ
Khi vườn đã cạo nhiều năm, năng suất giảm rõ, mặt cạo hết, chủ vườn đứng trước quyết định thanh lý. Trước khi thanh lý, nhiều nơi áp dụng cạo tận thu theo kỹ thuật trong một thời gian. Gỗ cao su sau thanh lý có giá trị, là nguồn thu đáng kể; nên tìm hiểu kỹ cách tính khối lượng gỗ, so sánh nhiều người mua và làm hợp đồng rõ ràng về thời gian khai thác, dọn vườn, trả tiền.
Sau thanh lý là câu hỏi trồng gì tiếp theo: tái canh cao su, chuyển sang điều, cây ăn trái hay cây khác. Đây là thời điểm đất trống dễ xói mòn nhất, cũng là lúc dễ bị cuốn theo phong trào. Hãy tính kỹ nước tưới, vốn, kỹ thuật và đầu ra trước khi quyết định, và che phủ đất sớm ngay sau khi dọn vườn.
Nếu chọn tái canh cao su, những bài học của chu kỳ trước đáng được dùng lại: chỗ nào cây hay gãy đổ do gió, chỗ nào hay úng, chỗ nào đất cạn mỏng. Có thể điều chỉnh mật độ, hướng hàng, chọn giống phù hợp hơn với từng phần đất. Hỏi cơ quan chuyên môn hoặc đơn vị cao su có kinh nghiệm về giống đang được khuyến cáo cho vùng, thay vì mua cây giống trôi nổi không rõ nguồn gốc.
Câu hỏi thường gặp
Cao su trồng bao lâu thì cạo được?
Thường khoảng sáu, bảy năm sau khi trồng, khi đa số cây trong vườn đạt tiêu chuẩn về vanh thân ở độ cao quy định. Vườn chăm tốt trên đất tốt có thể sớm hơn, vườn trên đất nghèo, chăm kém có thể muộn hơn. Mở cạo sớm khi cây chưa đủ chuẩn làm cây yếu lâu dài.
Vì sao mùa khô phải nghỉ cạo cao su?
Vì đây là lúc cây rụng lá rồi ra lá mới, dồn sức nuôi bộ lá. Cạo trong giai đoạn này lấy đi nguồn dự trữ của cây, làm cây suy, dễ khô mặt cạo và năm sau cho ít mủ hơn. Nghỉ cạo là cách giữ sức cho cả mùa cạo dài phía sau.
Khô mặt cạo có chữa được không?
Khô mặt cạo là rối loạn sinh lý, thường do cạo quá mức. Cây bị nhẹ có thể hồi phục phần nào nếu được nghỉ cạo, bón phân, điều chỉnh chế độ cạo. Cây bị nặng thường không cạo lại được ở phần vỏ đó. Phòng bằng cách cạo đúng chế độ vẫn là chính.
Có nên dùng chất kích thích mủ không?
Chất kích thích mủ được dùng trong kỹ thuật khai thác cao su, nhưng phải đúng loại cây, đúng tuổi, đúng chế độ cạo và theo khuyến cáo kỹ thuật. Lạm dụng để tăng mủ trước mắt là nguyên nhân phổ biến gây khô mặt cạo và rút ngắn đời vườn.
Mua lại vườn cao su đang cạo cần kiểm tra gì?
Kiểm tra giấy tờ đất, năm trồng, số năm đã cạo, tình trạng mặt cạo và vỏ tái sinh, tỷ lệ cây khô mặt cạo, cây gãy đổ, mật độ cây còn lại, tình trạng bệnh. Nên nhờ người cạo lâu năm hoặc cán bộ kỹ thuật đi cùng để đánh giá trước khi thoả thuận.