Dùng thuốc bảo vệ thực vật an toàn trên rẫy Suối Kiết dựa trên một nguyên tắc ngắn gọn mà ngành nông nghiệp đã phổ biến nhiều năm: bốn đúng, gồm đúng thuốc, đúng liều lượng và nồng độ, đúng lúc, đúng cách. Đi kèm là ba việc không được bỏ: mặc đồ bảo hộ khi pha và phun, tuân thủ thời gian cách ly trước khi thu hoạch, và xử lý bao bì, nước rửa bình xa nguồn nước. Trước tất cả những điều đó là câu hỏi: có thật cần phun không.
Bài này không nêu tên thuốc, không nêu liều. Loại thuốc và liều lượng cho từng đối tượng sâu bệnh phải theo nhãn sản phẩm có trong danh mục được phép sử dụng tại Việt Nam và hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật. Mục đích ở đây là giúp người dùng tự bảo vệ mình, gia đình, hàng xóm và những người ăn nông sản do mình làm ra.
Trước khi phun: có thật cần dùng thuốc không
Nhiều vườn phun thuốc theo lịch, theo thói quen "phun cho chắc", hoặc theo lời người bán. Cách làm này tốn tiền, giết luôn thiên địch như nhện, bọ rùa, ong ký sinh, kiến vàng, và làm sâu hại quen thuốc, lứa sau khó trị hơn. Quản lý dịch hại tổng hợp, thường gọi là IPM, đặt câu hỏi ngược lại: chỉ dùng thuốc khi sâu bệnh vượt ngưỡng gây thiệt hại đáng kể và các biện pháp khác không đủ.
Muốn biết có vượt ngưỡng hay không, phải đi thăm vườn thường xuyên, quan sát mặt dưới lá, đọt non, chùm hoa, đếm thử trên một số cây đại diện. Cán bộ khuyến nông, bảo vệ thực vật có thể hướng dẫn cách điều tra và ngưỡng cho từng loại cây. Nhiều khi kết quả là chưa cần phun, hoặc chỉ cần xử lý cục bộ vài cây. Số tiền thuốc tiết kiệm được từ một lần không phun thừa thường đủ mua một bộ đồ bảo hộ tốt.
Các biện pháp thay thế hay bổ trợ: giữ vườn thông thoáng, tỉa cành bệnh, nhặt bỏ trái sâu, dùng bẫy, giữ thảm thực vật cho thiên địch trú ngụ, bón phân cân đối để cây khoẻ. Những việc này không thay hoàn toàn thuốc trong mọi trường hợp, nhưng giảm số lần phải phun.
Nguyên tắc bốn đúng: hiểu cho đúng từng chữ
Bốn đúng là nguyên tắc cốt lõi được phổ biến rộng rãi trong ngành bảo vệ thực vật Việt Nam. Bảng dưới diễn giải từng nguyên tắc thành việc cụ thể ngoài vườn.
| Nguyên tắc | Nghĩa là | Sai lầm hay gặp |
|---|---|---|
| Đúng thuốc | Chọn thuốc có trong danh mục được phép, ghi rõ đối tượng sâu bệnh cần trị trên nhãn, phù hợp cây trồng | Mua theo lời mách, dùng thuốc không nhãn, thuốc nhập lậu, thuốc dùng cho cây khác |
| Đúng liều lượng, nồng độ | Pha đúng lượng ghi trên nhãn cho đúng lượng nước, phun đủ lượng trên diện tích | Pha đặc hơn "cho chắc", trộn nhiều loại thuốc tuỳ tiện trong một bình |
| Đúng lúc | Phun khi sâu bệnh ở giai đoạn dễ trị, thời tiết phù hợp, không mưa, lặng gió; tránh lúc hoa nở rộ nếu có thể | Phun khi sâu đã quá lứa, phun trước cơn mưa, phun giữa trưa nắng gắt |
| Đúng cách | Phun đúng bộ phận có sâu bệnh, đi ngược hướng gió, dụng cụ không rò rỉ, có đồ bảo hộ | Phun xuôi gió vào người, bình rò rỉ thấm lưng, phun tràn lan cả vườn khi chỉ vài cây bị |
Đọc nhãn là bước đầu tiên của cả bốn đúng, và nên đọc lại mỗi lần mua, vì cùng tên thương mại có thể có nhiều dạng, nhiều hàm lượng khác nhau. Nhãn thuốc ghi đối tượng, cây trồng, liều lượng, thời gian cách ly, cảnh báo độc tính và cách sơ cứu. Nếu không đọc được nhãn vì chữ nhỏ hay tiếng nước ngoài, đó là dấu hiệu nên hỏi lại người bán hoặc không mua.
Bảo vệ bản thân khi pha và phun thuốc
Người phun thuốc là người tiếp xúc nhiều nhất. Phần lớn ca ngộ độc ở nông thôn xảy ra qua da và qua đường hô hấp trong lúc pha, phun.
- Mặc đồ bảo hộ đầy đủ. Áo dài tay, quần dài, ủng, găng tay chống hoá chất, khẩu trang phù hợp, kính bảo hộ khi pha thuốc đặc. Đồ bảo hộ riêng, không mặc lại đồ đã thấm thuốc.
- Pha thuốc ở nơi thoáng, xa nhà, xa nguồn nước. Không pha bằng tay trần, không dùng dụng cụ nấu ăn để đong thuốc.
- Kiểm tra bình phun trước khi đeo. Nắp kín, dây đeo chắc, vòi không rò rỉ. Bình rỉ thấm lưng là nguyên nhân ngộ độc qua da rất hay gặp.
- Phun theo hướng gió, không phun ngược gió. Không phun khi gió mạnh, khi trời sắp mưa, hoặc giữa trưa nắng gắt.
- Không ăn, uống, hút thuốc trong lúc phun. Rửa tay, mặt kỹ bằng xà phòng trước khi ăn uống.
- Tắm rửa, giặt đồ bảo hộ riêng ngay sau khi phun. Không giặt chung với quần áo gia đình, không giặt ở suối, ao.
- Không để trẻ em, phụ nữ mang thai, người bệnh tham gia pha, phun. Không cho trẻ em vào vườn vừa phun.
Người phun thuê theo công cũng có quyền được bảo hộ, và có quyền từ chối phun khi không có đồ bảo hộ hay khi bình phun rò rỉ. Chủ vườn thuê người phun nên chuẩn bị đồ bảo hộ, nước rửa, và không ép phun khi thời tiết không phù hợp.
Thiên địch: đồng minh không mất tiền trên rẫy
Thiên địch là gì. Là những sinh vật ăn hoặc ký sinh sâu hại: nhện, bọ rùa, bọ xít bắt mồi, chuồn chuồn, ong ký sinh, kiến vàng, chim sâu, ếch nhái, cả một số loài nấm và vi khuẩn gây bệnh cho sâu. Trong một vườn chưa bị phun thuốc tràn lan, chúng giữ nhiều loại sâu hại ở mức thấp mà người trồng không để ý.
Vì sao phun nhiều lại càng nhiều sâu. Thuốc phổ rộng giết cả sâu hại lẫn thiên địch. Sâu hại thường hồi phục nhanh hơn thiên địch, nên sau vài lần phun, vườn có thể bị sâu bùng phát mạnh hơn trước, buộc người trồng phun nhiều hơn, thành vòng luẩn quẩn.
Giữ chỗ ở cho thiên địch. Giữ thảm cỏ thấp, vài bụi hoa dại ven vườn, dải cây ven suối là nơi thiên địch trú ngụ và sinh sản. Làm sạch trắng vườn là lấy đi nhà của chúng.
Chọn cách dùng thuốc ít hại thiên địch. Khi buộc phải dùng thuốc, ưu tiên thuốc chọn lọc, phun cục bộ đúng chỗ có sâu bệnh thay vì phun cả vườn, theo khuyến cáo của cán bộ bảo vệ thực vật.
Học nhận mặt thiên địch. Nhiều người thấy con bọ là phun. Học phân biệt bọ rùa với sâu hại, ong ký sinh với ruồi, giúp tránh phun nhầm vào chính đồng minh của mình. Các lớp tập huấn IPM thường có phần này.
Thời gian cách ly: lời hứa với người ăn nông sản
Thời gian cách ly là số ngày tối thiểu từ lần phun cuối tới khi được thu hoạch, ghi trên nhãn thuốc cho từng loại cây. Trong khoảng thời gian này, dư lượng thuốc trên và trong nông sản giảm dần xuống mức an toàn. Thu hoạch sớm hơn thời gian cách ly là đưa dư lượng thuốc tới bàn ăn của người khác, và cũng có thể là của chính gia đình mình.
Với rau, hoa màu ngắn ngày, thời gian cách ly đặc biệt quan trọng vì chu kỳ thu hoạch nhanh, nhiều người muốn bán kịp giá. Với trái cây xuất khẩu, vi phạm dư lượng có thể khiến cả lô hàng bị trả về, cả vùng trồng bị cảnh báo, mất mã số. Ghi chép ngày phun, loại thuốc vào sổ vườn là cách đơn giản để luôn biết khi nào được thu hoạch.
Gia súc cũng cần được tính: không cắt cỏ cho bò, dê ở vườn, bờ ruộng vừa phun; không thả gà vịt vào vườn mới phun. Cắm biển báo hoặc dây báo ở vườn vừa phun là thói quen tốt, nhất là khi vườn nằm cạnh đường đi hay gần nhà người khác.
Cất giữ thuốc và xử lý bao bì
Thuốc bảo vệ thực vật phải được cất trong tủ hoặc thùng có khoá, để ở chỗ khô ráo, thoáng, xa tầm tay trẻ em, xa bếp, xa thức ăn, xa nguồn nước. Giữ thuốc trong bao bì gốc có nhãn; không bao giờ sang chiết thuốc vào chai nước ngọt, chai nước suối, vì đây là nguyên nhân của nhiều vụ uống nhầm thương tâm. Chỉ mua đủ dùng, tránh tích trữ nhiều.
Bao bì sau khi dùng hết nên được tráng rửa theo hướng dẫn, đổ nước tráng vào bình phun dùng tiếp, rồi gom vào thùng chứa có nắp đặt ở nơi quy định trên rẫy hoặc điểm thu gom của thôn, xã. Không vứt bao bì ở bờ rẫy, bờ suối, không đốt, không chôn gần nguồn nước, không dùng lại để đựng thức ăn, nước uống. Thuốc thừa sau khi phun không đổ xuống suối, ao, mương.
Rửa bình phun ở một chỗ cố định trên rẫy, xa nguồn nước; nước rửa bình có thể phun lại lên diện tích vừa phun. Đây là việc nhỏ nhưng tác động rất lớn tới chất lượng nước suối mà cả xóm dùng chung.
Một lưu ý về thuốc cũ, thuốc quá hạn hay thuốc không còn rõ nhãn trong nhà: không dùng tiếp, không đổ bỏ bừa bãi. Gói kín, để riêng, hỏi chính quyền xã hoặc cửa hàng vật tư về cách thu gom, xử lý chất thải nguy hại theo hướng dẫn hiện hành.
Khi có người bị ngộ độc thuốc
Dấu hiệu ngộ độc có thể gồm chóng mặt, nhức đầu, buồn nôn, nôn, chảy nước bọt, vã mồ hôi, đồng tử co nhỏ, khó thở, co giật, tuỳ loại thuốc. Khi nghi ngộ độc, đưa người bệnh ra khỏi khu vực phun, tới chỗ thoáng; cởi bỏ quần áo dính thuốc, rửa da bằng nhiều nước sạch và xà phòng; nếu thuốc văng vào mắt, rửa mắt bằng nước sạch nhiều lần.
Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất, mang theo bao bì hoặc nhãn thuốc để nhân viên y tế biết loại hoá chất. Không tự ý gây nôn hay cho uống bất cứ thứ gì theo truyền miệng khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế. Người đi cùng cũng cần tránh tiếp xúc trực tiếp với quần áo, chất nôn dính thuốc.
Sơ cứu đúng trong những phút đầu và đưa đi viện sớm quyết định rất nhiều tới kết quả. Mỗi nhà có người làm rẫy nên biết trước cơ sở y tế gần nhất, đường đi nhanh nhất, kể cả vào ban đêm và mùa mưa.
Câu hỏi thường gặp
Trộn nhiều loại thuốc vào một bình phun cho tiện có được không?
Không nên tự ý trộn. Một số thuốc khi trộn có thể giảm hiệu lực, gây cháy lá hoặc tăng độc tính. Chỉ phối trộn khi nhãn sản phẩm cho phép hoặc theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật. Trộn nhiều thứ "cho chắc" còn làm tăng chi phí và lượng hoá chất vào môi trường.
Làm sao biết thuốc có trong danh mục được phép?
Danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng tại Việt Nam do cơ quan quản lý nhà nước ban hành và cập nhật định kỳ. Mua ở cửa hàng có giấy phép kinh doanh thuốc, kiểm tra nhãn tiếng Việt đầy đủ, và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật khi nghi ngờ. Không mua thuốc không nhãn, nhãn nước ngoài không có tiếng Việt.
Phun thuốc lúc cây đang ra hoa có ảnh hưởng ong không?
Có thể có. Nhiều loại thuốc độc với ong và côn trùng thụ phấn. Nếu buộc phải phun trong mùa hoa, chọn thuốc ít độc với ong theo nhãn, phun lúc chiều muộn khi ong ít hoạt động, và báo cho người nuôi ong gần đó. Ong giảm thì đậu trái giảm theo.
Đồ bảo hộ đắt, khẩu trang vải có đủ không?
Khẩu trang vải thông thường chỉ cản được giọt lớn, không đủ bảo vệ trước hơi thuốc. Găng tay, ủng, áo dài tay là những thứ rẻ mà giảm mạnh tiếp xúc qua da, đường ngộ độc phổ biến nhất. Hãy đầu tư đồ bảo hộ trước khi đầu tư thêm thuốc.
Rau trồng để ăn trong nhà có cần tuân thủ thời gian cách ly không?
Có, càng phải tuân thủ. Gia đình là người ăn đầu tiên. Với rau trong vườn nhà, ưu tiên biện pháp thủ công như bắt sâu, lưới chắn côn trùng, tưới nước rửa lá, và hạn chế tối đa thuốc hoá học.