Nếp sống làng rẫy ở Suối Kiết: một năm theo mùa mưa, mùa khô và mùa điều

Nếp sống ở xóm rẫy Suối Kiết đi theo hai mùa: mùa khô và mùa mưa. Mùa khô là mùa thu hoạch điều, mùa sửa nhà, mùa cưới hỏi; mùa mưa là mùa chăm cây, mùa đường đất đỏ lầy lội, mùa người ta ở nhà nhiều hơn. Trong ngày, giờ giấc của nhà làm cao su và nhà làm điều khác hẳn nhau, và chính giờ giấc ấy quyết định bữa cơm, giấc ngủ, cả chuyện đưa đón con đi học.

Bài này tả nhịp sống của một năm ở xóm rẫy từ góc nhìn đời sống gia đình, không đi vào kỹ thuật trồng trọt (phần đó thuộc mục nông nghiệp của trang). Người mới về sống sẽ hiểu vì sao hàng xóm đi ngủ sớm, vì sao đám cưới dồn vào mấy tháng đầu năm, và vì sao mùa mưa ai cũng ngại đi đường xa.

Một ngày bắt đầu khi trời còn tối

Ở nhà có vườn cao su, ngày bắt đầu từ rất sớm. Cạo mủ thường làm từ khuya hoặc tờ mờ sáng, lúc trời mát, cây cho mủ chảy đều hơn khi nắng chưa lên. Người cạo đeo đèn trên đầu, đi từng hàng cây trong bóng tối. Đến khi trời sáng hẳn, phần việc khó nhất đã xong, chỉ còn chờ mủ chảy rồi đi thu.

Nhà làm điều, làm rẫy màu thì dậy muộn hơn một chút nhưng cũng ra đồng sớm để tránh nắng trưa. Từ khoảng giữa buổi sáng đến đầu giờ chiều là lúc nắng gắt nhất, nhiều người nghỉ ở chòi rẫy hoặc về nhà. Việc nặng thường dồn vào sáng sớm và cuối chiều.

Hệ quả trong sinh hoạt là xóm rẫy đi ngủ sớm. Tám, chín giờ tối nhiều nhà đã tắt đèn. Người mới về, quen nếp thành phố, nên để ý chuyện mở nhạc, nói chuyện lớn tiếng buổi tối: với nhà hàng xóm phải dậy lúc hai, ba giờ sáng, mười giờ đêm đã là khuya. Ngược lại, tiếng xe máy, tiếng gọi nhau đi làm lúc trời chưa sáng là chuyện bình thường, người mới cũng nên quen.

Bữa sáng của người làm rẫy thường đơn giản và no lâu: cơm nguội, xôi, bánh mì, mì gói, hoặc mang theo ra rẫy ăn khi nghỉ tay. Trẻ con ăn sáng ở nhà với ông bà hoặc mua dọc đường đến trường.

Chòi rẫy: căn nhà thứ hai của người làm đất xa

Rẫy thường cách nhà một quãng, có khi vài cây số đường đất. Đi về trong ngày mất thời gian và sức, nên nhiều nhà dựng chòi rẫy: một căn chòi nhỏ, mái tôn hoặc lá, sàn gỗ hoặc võng, đủ để nghỉ trưa, nấu nồi cơm, cất dụng cụ và phân bón. Mùa thu hoạch, chòi còn là chỗ ở lại coi rẫy qua đêm.

Chòi rẫy có đời sống riêng của nó. Trưa đến, các nhà có rẫy liền kề hay ghé chòi nhau uống nước, nói chuyện giá cả, mưa nắng, ai sắp cưới vợ gả chồng. Nhiều tin tức của xóm được truyền đi từ những buổi trưa như vậy, trước cả khi lan về đến làng.

Với trẻ con, theo cha mẹ lên chòi rẫy dịp nghỉ hè là một phần tuổi thơ: lượm điều, bắt dế, nấu cơm bằng bếp củi. Nhưng chòi rẫy cũng có những rủi ro mà người lớn phải để mắt: rắn rết, ong vò vẽ làm tổ trên cây, suối nhỏ mùa mưa nước lên nhanh. Nhà nào có con nhỏ thường dặn trẻ không đi một mình ra suối.

Một điều người mới về cần biết: chòi rẫy là tài sản riêng. Đi ngang chòi nhà người khác, dù không có ai, cũng không tự ý vào lấy nước, nghỉ chân, càng không đụng vào đồ đạc. Xin phép trước là phép lịch sự, và cũng là cách tránh hiểu lầm khi mùa thu hoạch hay có chuyện mất trộm.

Một năm ở xóm rẫy chia theo mùa

Bảng dưới tả nhịp sống chung của một năm ở vùng đồi Tánh Linh cũ. Mốc tháng chỉ mang tính tương đối: năm mưa sớm, năm mưa muộn, mỗi nhà một kiểu cây, nên lịch thật có thể lệch vài tuần.

Đọc bảng này, người mới về sẽ hiểu vì sao muốn mời hàng xóm dự tiệc, tốt nhất là chọn mùa khô, và vì sao đầu mùa mưa đi đâu cũng thấy nhà nhà vắng người.

Mùa khô: mùa điều, mùa đám cưới và mùa xây nhà

Khi mưa dứt, xóm rẫy sôi động hẳn lên. Điều chín rụng, cả nhà ra rẫy lượm từ sáng. Sân nhà, sân phơi, cả lề đường nhỏ trải bạt phơi hạt. Tiền bán điều, nếu năm được mùa, là khoản tiền lớn nhất trong năm của nhiều gia đình, nên những việc lớn cũng hay được tính vào thời gian này.

Đám cưới dồn vào mùa khô vì ba lẽ: trời không mưa, đường dễ đi, khách đến đông; người đi làm xa đã về sau Tết; và trong nhà có tiền sau mùa thu hoạch. Mùa xây nhà, sửa nhà cũng vậy. Đi qua xóm mùa này sẽ thấy nhiều căn nhà đang đổ móng, lợp mái.

Mùa khô cũng có cái khó riêng. Cuối mùa, nắng gắt, giếng có thể cạn, nước sinh hoạt phải dè xẻn. Cỏ khô ven rẫy, ven đường dễ bắt lửa; một mồi lửa đốt rác lơ đễnh có thể cháy lan sang rẫy nhà khác. Ở xóm rẫy, chuyện đốt rác, đốt cỏ mùa khô được nhắc nhau thường xuyên, và người mới về cần đặc biệt để ý.

Mùa khô còn là mùa của những chuyến đi. Người đi làm xa về ăn Tết rồi ở lại phụ mùa điều, có người ở luôn đến hết mùa mới quay lại thành phố. Nhà có con cháu đông thì vui, nhà vắng người thì chuyện thu hoạch phải tính sớm: hẹn người làm công từ trước Tết, chuẩn bị bạt phơi, bao đựng, chỗ cất hạt cho khô ráo. Xóm vì thế rộn ràng nhất trong năm vào khoảng thời gian này, và cũng là lúc dễ gặp đông đủ người quen nhất nếu bạn muốn hỏi han chuyện xóm.

Mùa mưa: đường đất đỏ, ở nhà nhiều hơn và lo cho trẻ đi học

Mùa mưa ở vùng đồi Tánh Linh cũ thường kéo dài nhiều tháng. Đầu mùa là lúc bận nhất: cây cần làm cỏ, bón phân, trồng dặm; rẫy màu cần gieo đúng lúc đất đủ ẩm. Sau giai đoạn ấy, nhịp sống chậm lại. Những ngày mưa dầm, người ta ở nhà sửa dụng cụ, đan lát, chăm vườn quanh nhà.

Cái khổ nhất của mùa mưa là đường. Đường bê tông đã về nhiều nơi, nhưng các đường rẫy, đường nội đồng vẫn là đất. Đất đỏ gặp mưa thành bùn dính, xe máy đi không nổi, người đi bộ trơn trượt. Có những đoạn sau trận mưa lớn phải chờ khô mới qua được.

Trẻ con đi học mùa mưa vất vả hơn: áo mưa, ủng, đường trơn. Nhiều gia đình ở xa trường thay nhau đưa đón, hoặc gửi con ở nhà người thân gần trường. Phụ huynh mới về nên hỏi hàng xóm đoạn đường nào hay ngập, đoạn nào trơn, để tính đường đi cho con trước khi mùa mưa đến.

Mùa mưa cũng là mùa suối nhỏ nước lên nhanh sau những trận mưa lớn trên đồi. Người trong xóm thường dặn nhau không lội qua suối khi nước đục và chảy xiết, dù chỗ đó mùa khô chỉ ngập mắt cá chân.

Đổi công: cách xóm rẫy giúp nhau qua mùa bận

Rẫy rộng mà người ít, lúc cần làm gấp như lượm điều, làm cỏ đầu mùa, một nhà không kham nổi. Từ những năm khai hoang, các nhà đã quen đổi công: hôm nay mấy nhà cùng làm cho nhà này, mai sang nhà kia. Không ai trả tiền ai, nhưng ai cũng nhớ mình đã nhận bao nhiêu ngày công để trả lại.

Ngày nay mướn công trả tiền phổ biến hơn, vì người trẻ đi làm xa nhiều, nhà còn lại người già. Nhưng đổi công vẫn còn, nhất là giữa họ hàng và những nhà thân lâu năm. Ngày đổi công, chủ nhà lo bữa trưa, nước uống; xong việc có khi ngồi lại ăn với nhau một bữa.

Với người mới về có đất rẫy, tham gia đổi công là cách nhanh nhất để được xóm nhận là người trong xóm. Bạn học được cách làm từ người có kinh nghiệm, biết được mối thu mua, biết ai giỏi việc gì. Điều cần giữ là sòng phẳng: đã nhận công thì trả công đúng hẹn, không để người ta phải nhắc.

Người già giữ nhà, trẻ con theo rẫy: ai làm gì trong một nông hộ

Một nông hộ ở Suối Kiết thường chia việc theo sức. Người trẻ khoẻ lo việc nặng trên rẫy: cạo mủ, làm cỏ, vác bao. Người lớn tuổi ở nhà trông cháu, nấu cơm, chăm heo gà, tưới rau quanh nhà, và là người giữ nhà khi cả nhà lên rẫy mùa thu hoạch. Nhiều ông bà vẫn ra rẫy phụ những việc nhẹ như phơi điều, nhặt cỏ, vì quen tay và vì thấy mình còn có ích.

Khi con cái đi làm ở khu công nghiệp, việc dồn lên người ở lại. Có nhà chỉ còn hai ông bà với mấy đứa cháu; rẫy phải mướn người làm hoặc bán bớt. Đây là thay đổi lớn nhất trong nếp sống nông hộ mấy chục năm qua, và cũng là lý do đổi công dần nhường chỗ cho mướn công trả tiền.

Trẻ con lớn lên ở xóm rẫy biết việc sớm: biết phân biệt điều chín, biết phơi hạt, biết cho gà ăn. Điều nên nhớ là việc phụ giúp gia đình khác với lao động nặng. Trẻ đi học đầy đủ, chỉ phụ những việc nhẹ ngoài giờ học, tránh xa máy móc, thuốc bảo vệ thực vật và những nơi có rắn rết. Nhiều cha mẹ trong xã đã chọn cho con học tiếp thay vì ở nhà làm rẫy sớm, và đó là lựa chọn đáng được ủng hộ.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao người làm cao su ở Suối Kiết đi làm từ khuya?

Cạo mủ thường làm từ khuya hoặc rạng sáng vì lúc trời mát cây cho mủ chảy tốt hơn khi nắng lên. Vì vậy nhà làm cao su ngủ sớm, dậy sớm, và tiếng xe máy lúc hai, ba giờ sáng ở xóm là chuyện bình thường.

Mùa nào ở Suối Kiết nhiều đám cưới nhất?

Mùa khô, nhất là sau Tết. Lúc đó trời không mưa, đường dễ đi, người đi làm xa đã về, và nhiều nhà vừa có tiền bán điều. Mùa mưa ít đám tiệc hơn vì đường lầy và đang vào mùa chăm cây.

Chòi rẫy là gì, có ở được lâu dài không?

Chòi rẫy là căn chòi nhỏ dựng trên đất rẫy để nghỉ trưa, nấu ăn, cất dụng cụ và coi rẫy mùa thu hoạch. Nó không phải nhà ở chính. Việc xây dựng công trình trên đất nông nghiệp có quy định riêng, nên muốn dựng chòi kiên cố cần hỏi chính quyền xã trước.

Người mới về cần để ý gì trong mùa khô?

Chuyện lửa và nước. Cỏ khô ven rẫy dễ bắt lửa nên đốt rác, đốt cỏ phải có người trông, chọn lúc không gió. Cuối mùa khô nước giếng có thể cạn, nên hỏi hàng xóm giếng nhà mình thường ra sao vào những tháng ấy để tính trước.

Đổi công có còn phổ biến ở Suối Kiết không?

Vẫn còn, nhưng ít hơn trước vì nhiều người trẻ đi làm xa, nhà thiếu người nên mướn công trả tiền nhiều hơn. Đổi công giờ chủ yếu giữa họ hàng và những nhà thân lâu năm, vào các đợt bận như lượm điều hay làm cỏ đầu mùa mưa.

Trẻ con ở xóm rẫy đi học mùa mưa có khó không?

Có những đoạn đường đất khó đi sau mưa lớn, nhất là ở các xóm xa trục đường chính. Phụ huynh thường thay nhau đưa đón hoặc gửi con nhà người thân gần trường. Người mới về nên hỏi trước đoạn đường nào hay trơn, ngập để tính đường đi.