Tết ở Suối Kiết là Tết của một vùng quê có nhiều người đi làm xa. Những ngày cuối năm, người làm ở khu công nghiệp Đồng Nai, Bình Dương cũ, TP.HCM lục tục về bằng tàu hoặc xe khách; nhà rẫy dọn dẹp, gói bánh, chuẩn bị mâm cỗ. Tết lại rơi đúng mùa khô, sát mùa lượm điều, nên nhiều nhà vừa ăn Tết vừa tính chuyện thu hoạch.
Mâm cỗ Tết ở đây không giống hẳn một vùng nào: có nhà gói bánh chưng như ở phía Bắc, có nhà gói bánh tét như miền Nam, có nhà làm cả hai. Bài này kể nhịp Tết của một xã khai hoang, từ chuyến về quê, những ngày chuẩn bị, ba ngày Tết, đến câu hỏi mà nhiều người trẻ phải trả lời mỗi năm: sau Tết ở lại phụ rẫy hay quay lại thành phố.
Tết rơi vào mùa khô, sát mùa điều: điều đó thay đổi những gì
Ở vùng đồi Tánh Linh cũ, Tết thường đến khi mùa mưa đã dứt, trời hanh và nắng. Đường đất khô, đi lại dễ, sân nhà phơi được đồ. Đây là thuận lợi lớn so với các tháng mưa: người về quê không phải lội bùn, đám tiệc ngày Tết không lo mưa dột rạp.
Nhưng mùa khô cũng là mùa cây điều ra hoa, đậu trái, và với nhiều vườn thì chỉ ít tuần sau Tết là vào mùa lượm. Nhà làm điều vì thế ăn Tết với một nửa đầu óc đặt ở rẫy: năm nay hoa có đậu không, có mưa trái mùa không, đã hẹn được người lượm chưa. Nhà làm cao su thì Tết thường trùng thời gian cây có giai đoạn nghỉ cạo tuỳ vườn, nên có khoảng thở hơn.
Điều này giải thích một nét quen của Tết ở xóm rẫy: Tết không kéo dài như ở nhiều vùng đồng bằng. Sau mấy ngày đầu năm, nhiều nhà đã ra rẫy dọn cỏ quanh gốc, chuẩn bị bạt phơi. Người đi làm xa về, nếu còn ngày phép, thường được nhờ ở lại phụ một tay. Với người mới về sống, đừng ngạc nhiên khi mùng bốn, mùng năm đã thấy hàng xóm đi rẫy.
Mùa khô cũng có chuyện cần để ý ngày Tết: đốt pháo bị cấm theo quy định, còn đốt vàng mã, đốt lá khô quét sân cuối năm phải có người trông, chọn chỗ trống, tránh xa rẫy và nhà có mái lá. Cháy lan trong mùa hanh khô ở xóm rẫy không phải chuyện hiếm.
Chuyến về quê của người đi làm xa
Đi tàu hay đi xe. Xã có ga Suối Kiết trên tuyến đường sắt Bắc–Nam, nên một số người chọn đi tàu về. Giờ tàu, mác tàu dừng ở ga và giá vé thay đổi theo từng thời kỳ, nhất là dịp Tết có tàu tăng cường; cần kiểm tra trên kênh bán vé chính thức của ngành đường sắt hoặc hỏi ga. Người đi xe khách hay xe máy thì tính đường qua Đồng Nai, nhớ khởi hành sớm để tránh kẹt xe cuối năm.
Đặt vé sớm, đừng tin vé trao tay. Vé Tết luôn khan. Mua qua người lạ trên mạng xã hội có nguy cơ mất tiền mà không có vé. Mua ở kênh chính thức, giữ mã đặt chỗ, chụp lại thông tin vé trên điện thoại để khỏi lạc mất.
Đi xe máy đường dài thì tính sức. Nhiều người chọn chạy xe máy về để có xe đi lại ở quê. Quãng đường từ các khu công nghiệp về Suối Kiết đủ dài để mệt, nhất là khi chở con nhỏ. Nên nghỉ giữa chặng, không chạy đêm, không uống rượu bia trước khi lái, kiểm tra phanh, lốp trước khi đi.
Mang gì về. Quà cho ông bà, quần áo mới cho con cháu, ít bánh kẹo thành phố. Nhiều người còn mang về đồ dùng mà ở quê khó mua hoặc đắt hơn. Quà không cần lớn; cái người ở nhà chờ nhất là người về đủ mặt.
Những ngày cuối năm: dọn nhà, thăm mộ, chợ Tết
Khoảng nửa cuối tháng Chạp, xóm rẫy bắt đầu không khí Tết. Nhà nhà quét dọn, sơn lại cửa, cắt tỉa hàng rào, phát cỏ lối đi. Nhiều gia đình đi thăm, dọn mộ ông bà, nhổ cỏ, sửa lại phần mộ trước Tết, như cách người Việt nhiều vùng vẫn làm để nhớ người đã khuất. Với những gia đình mà ông bà được chôn cất ở quê cũ ngoài Bắc hay miền Trung, việc này thường do người thân ở quê làm thay, người ở đây gửi tiền góp.
Chợ Tết ở các xã vùng quê thường đông nhất vào mấy ngày cuối năm. Người ta mua lá dong, lá chuối, nếp, đậu, thịt để gói bánh; mua hoa, cây kiểng, dưa hấu, bánh mứt. Một số nhà tự trồng hoa vạn thọ, cúc trước sân để chưng Tết, vừa đẹp vừa đỡ tiền.
Gói bánh là việc cả nhà cùng làm. Đêm nấu bánh, người lớn thức canh nồi, trẻ con quây quanh bếp củi. Ở một xã nhiều quê như Suối Kiết, chuyện nhà này sang nhà kia học gói bánh chưng hay bánh tét là chuyện thường; nhiều nhà gốc Bắc nay đã quen gói bánh tét vì dễ mang theo khi đi rẫy, đi xa.
Ngày cuối năm, nhiều nhà làm mâm cơm mời ông bà về ăn Tết theo phong tục gia đình. Mỗi nhà một nếp, tuỳ quê gốc và thói quen của dòng họ. Người mới về ở chung xóm không cần biết hết, chỉ cần tôn trọng: không sang nhà người ta đúng lúc nhà đang làm mâm cơm cuối năm, trừ khi được mời.
Mâm cỗ Tết pha nhiều quê
Mâm cỗ là chỗ quê gốc của mỗi nhà hiện rõ nhất. Bảng dưới gom những món hay gặp ở một xã có người từ nhiều miền như Suối Kiết; mỗi nhà chỉ có vài món trong đó.
| Món | Gốc phổ biến | Ghi chú ở vùng rẫy |
|---|---|---|
| Bánh chưng | Phía Bắc | Nhiều nhà gốc Bắc vẫn giữ; lá dong có khi phải mua từ nơi khác |
| Bánh tét | Miền Trung và miền Nam | Dễ gói, dễ mang đi xa, được nhiều nhà dùng bất kể gốc |
| Thịt kho hột vịt (thịt kho tàu) | Miền Nam | Kho nồi lớn, ăn dần mấy ngày Tết |
| Canh khổ qua nhồi thịt | Miền Nam | Nhiều nhà nấu ngày đầu năm theo thói quen |
| Dưa hành, củ kiệu, dưa món | Bắc, Trung, Nam mỗi nơi một kiểu | Ăn kèm bánh, giải ngán thịt mỡ |
| Giò, nem, thịt đông | Phía Bắc và miền Trung | Có nhà tự làm, có nhà mua |
| Mứt, hạt rang | Khắp nơi | Hạt điều rang từ rẫy nhà là món mời khách rất quen |
Không có mâm cỗ "chuẩn Suối Kiết". Cái hay là ngày Tết đi chúc Tết vài nhà, bạn có thể ăn bánh chưng nhà này, bánh tét nhà kia, dưa món nhà nọ, và thấy được cả bản đồ quê quán của xóm trên những mâm cơm.
Ba ngày Tết: chúc Tết người già trước, rồi mới đến bạn bè
Theo nếp chung, sáng mùng một người ta ở nhà hoặc đi chúc Tết họ hàng gần. Con cháu chúc Tết ông bà, cha mẹ; người lớn lì xì trẻ con lấy may. Nhiều gia đình kiêng đến nhà người khác quá sớm sáng mùng một nếu chưa được mời, để nhà người ta tự chọn người "xông đất". Bạn không cần tin hay không tin chuyện này, chỉ cần tôn trọng.
Từ mùng hai trở đi là đi thăm. Ở xóm rẫy, thứ tự thường là nhà người già trong xóm, nhà thầy cô cũ, nhà họ hàng xa, rồi mới đến bạn bè. Người đi làm xa về, nếu chỉ có vài ngày, nên ưu tiên chúc Tết những người lớn tuổi đã từng giúp đỡ gia đình mình. Một lần ghé ngắn, một lời chúc sức khoẻ, có giá trị hơn những cuộc nhậu dài.
Chuyện uống rượu bia ngày Tết là chuyện cần nói thẳng. Đường quê ban đêm tối, nhiều đoạn dốc, nhiều chỗ rẽ vào rẫy không có đèn. Mỗi mùa Tết, các vùng nông thôn đều có tai nạn do lái xe sau khi uống. Nếu đã uống thì nhờ người chở hoặc ngủ lại, đừng tự lái về.
Trẻ con ngày Tết ở quê được thả cho chơi nhiều hơn. Người lớn nên để mắt khi các em ra suối, ra ao, lên rẫy một mình, và nhắc các em không đốt lửa, không đốt pháo tự chế.
Sau Tết: ở lại phụ mùa điều hay quay lại thành phố
Câu hỏi này đến với nhiều người trẻ mỗi năm. Ở lại thì phụ được cha mẹ mùa thu hoạch, ở gần con nhỏ thêm ít lâu, nhưng mất vài tuần lương, có khi mất chỗ làm. Đi sớm thì giữ được việc, nhưng ông bà, cha mẹ ở nhà phải mướn người hoặc tự làm quá sức.
Không có câu trả lời chung. Nhiều nhà giải bằng cách chia lượt: năm nay anh ở lại, năm sau em ở lại; hoặc người đi xa gửi tiền về mướn công thay phần mình. Có nhà quyết định bán bớt rẫy, chỉ giữ phần vừa sức người ở nhà. Mỗi cách đều có cái được cái mất; điều quan trọng là cả nhà nói chuyện với nhau trước Tết, đừng để đến mùng sáu mới tính.
Với những gia đình gửi con nhỏ cho ông bà nuôi, mấy ngày sau Tết là lúc chia tay khó nhất. Một vài cách giúp trẻ dễ chịu hơn: báo trước cho con ngày cha mẹ đi, hẹn lịch gọi điện cố định mỗi tuần, để lại cho con một món đồ của cha mẹ. Với ông bà, nói rõ chuyện tiền học, tiền ăn của cháu từ đầu năm để người già khỏi phải ngại hỏi.
Một nhà hai quê: ăn Tết bên nội hay bên ngoại
Ở một xã nhiều quê như Suối Kiết, chuyện dâu rể khác quê rất thường gặp: chồng gốc Nghệ, vợ gốc Quảng; chồng ở Suối Kiết, vợ ở Đức Linh cũ; hay cả hai đều đi làm ở Bình Dương cũ rồi cưới nhau, một người quê ở đây, một người quê tận miền Tây. Mỗi năm Tết đến, câu hỏi về bên nào ăn Tết lại được đặt ra.
Nếp chung ở nhiều vùng là ăn Tết bên nội những ngày đầu, sang bên ngoại từ mùng hai, mùng ba. Nhưng khi hai bên cách nhau hàng trăm cây số, cách ấy không phải lúc nào cũng làm được. Nhiều đôi vợ chồng chọn luân phiên: năm nay về nội, năm sau về ngoại; hoặc về một bên dịp Tết, về bên kia dịp nghỉ lễ khác trong năm.
Điều giúp nhà êm là nói chuyện sớm, nói rõ với cả hai bên cha mẹ, và giữ lời đã hẹn. Năm nào không về được bên nào thì gửi quà sớm, gọi điện đúng lúc giao thừa hay sáng mùng một. Ông bà ở quê thường không trách con không về, mà buồn khi không được báo trước.
Câu hỏi thường gặp
Về Suối Kiết dịp Tết bằng tàu được không?
Xã có ga Suối Kiết trên tuyến đường sắt Bắc–Nam. Tàu nào dừng ở ga, giờ chạy và giá vé thay đổi theo từng thời kỳ, dịp Tết có thể có tàu tăng cường. Bạn cần kiểm tra trên kênh bán vé chính thức của ngành đường sắt hoặc hỏi trực tiếp ga trước khi đi.
Tết ở Suối Kiết gói bánh chưng hay bánh tét?
Cả hai. Xã có người từ nhiều miền nên nhà gốc Bắc thường giữ bánh chưng, nhà gốc miền Trung và miền Nam gói bánh tét, nhiều nhà làm cả hai. Bánh tét được nhiều nhà ưa vì dễ gói và dễ mang đi rẫy, đi xa.
Vì sao sau Tết ở xóm rẫy người ta đi làm sớm?
Vì Tết rơi vào mùa khô, chỉ ít tuần sau là vào mùa lượm điều với nhiều vườn. Người làm rẫy phải dọn cỏ, chuẩn bị bạt phơi, hẹn người làm công từ sớm. Thấy hàng xóm ra rẫy từ mùng bốn, mùng năm là chuyện bình thường.
Người mới về sống ở xóm có cần đi chúc Tết hàng xóm không?
Nên. Một lần ghé ngắn từ mùng hai trở đi, chúc nhà có người già trước, là cách được xóm nhận là người trong xóm. Không cần quà lớn; vài lời hỏi thăm, ngồi uống chén trà là đủ. Tránh đến quá sớm sáng mùng một nếu chưa được mời.
Đốt lá, đốt vàng mã cuối năm có cần lưu ý gì không?
Có. Tết rơi vào mùa hanh khô, cỏ khô ven rẫy rất dễ bắt lửa. Đốt gì cũng cần chọn chỗ trống, xa rẫy và mái lá, có người trông đến khi tắt hẳn, có sẵn nước. Pháo nổ bị cấm theo quy định, không đốt pháo tự chế.
Đi làm xa không về được Tết thì nên làm gì?
Gọi điện hoặc gọi video cho ông bà, cha mẹ vào những lúc cả nhà quây quần như chiều cuối năm hay sáng mùng một. Gửi quà, gửi tiền về trước Tết vài tuần để người nhà kịp sắm sửa. Nhờ anh chị em ở nhà thay mình chúc Tết những người lớn tuổi thân thiết.