Quà từ Suối Kiết mà người đi xa hay mang theo là những thứ của vườn rẫy: hạt điều rang, cá khô, măng khô, trái cây vườn, bánh tét, ít rau quả nhà trồng. Muốn quà đến nơi còn ngon như lúc ở quê, chọn món theo quãng đường và phương tiện: đồ khô mang được xa; đồ tươi cần thùng xốp, đá lạnh và đi trong ngày; những thứ mau hỏng như trái điều tươi, rau lá thì nên ăn tại quê.
Bài này dành cho người đi làm xa về quê, người thăm họ hàng ở Suối Kiết, người đi tàu qua ga Suối Kiết muốn mang ít quà. Bài không giới thiệu cơ sở bán hàng nào và không nêu giá. Chuyện gửi hàng nông sản số lượng lớn để buôn bán thuộc mục đường sắt và đi lại, mục doanh nghiệp của trang; ở đây chỉ nói quà cho gia đình, người thân, bạn bè, với lượng một người mang theo được.
Chọn quà theo quãng đường và phương tiện
Câu hỏi đầu tiên không phải là mang gì, mà là đi bằng gì và mất bao lâu. Từ Suối Kiết, người đi làm xa thường về bằng xe máy, xe khách hoặc tàu; thời gian trên đường từ vài giờ đến nửa ngày tuỳ nơi đến. Đi xe máy dưới nắng, đồ tươi chịu nóng nhiều nhất, lại còn bị xóc trên những đoạn đường đất, đường dốc. Đi xe khách, đồ để trong khoang hành lý có thể bị đè, bị nóng. Đi tàu, hành lý phải theo quy định của ngành đường sắt về kích thước, khối lượng và loại hàng.
Quãng đường càng dài, càng nhiều nắng, càng nhiều lần chuyển xe thì càng nên chọn đồ khô: hạt điều, cá khô, măng khô, đậu, bánh tét. Đồ tươi như trái cây, rau, thịt cá nên dành cho chuyến đi ngắn, có thùng xốp giữ lạnh, hoặc gửi theo dịch vụ có xe lạnh nếu số lượng lớn.
Một nguyên tắc nữa: mang ít mà ngon hơn mang nhiều mà hỏng. Một thùng trái cây dập nát khi đến nơi vừa phí công người trồng, người hái, vừa phí tiền vận chuyển. Người ở quê thường muốn gửi thật nhiều cho con cháu; người con nên nói trước mình mang được bao nhiêu, đi bằng gì, để cha mẹ chuẩn bị vừa đủ. Nói khéo, nói sớm, để cha mẹ không buồn vì nghĩ con chê quà quê.
Các món quà quê và cách mang đi xa
Bảng dưới gom những món quà quê hay mang từ vùng rẫy, cách đóng gói và mức độ chịu đường xa. "Để được" là tương đối, phụ thuộc thời tiết và cách giữ.
| Món | Đóng gói | Chịu đường xa | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Hạt điều rang | Hũ kín hoặc túi hút chân không | Tốt | Tránh để nơi nóng, mở ra thì đậy kín ngay |
| Cá khô, cá một nắng | Túi kín nhiều lớp, thùng xốp nếu là cá một nắng | Cá khô tốt, cá một nắng trung bình | Cá một nắng cần giữ lạnh, cất ngăn đông khi đến |
| Măng khô | Túi kín, để nơi khô | Tốt | Phải khô đều tới lõi, không thì mốc trên đường |
| Bánh tét | Để nguội ráo, gói giấy sạch, không bọc kín khi còn ấm | Khá | Đến nơi treo thoáng hoặc cất ngăn mát |
| Trái cây vườn | Thùng carton có lỗ thoáng hoặc giỏ, lót giấy, xếp chặt | Tuỳ loại | Hái già nhưng chưa chín hẳn, tránh trái dập |
| Rau, măng tươi | Túi giấy hoặc túi lưới, thùng xốp có đá nếu đường xa | Kém | Nên mang lượng nhỏ, ăn sớm |
| Gà, vịt làm sẵn, thịt cá tươi | Túi kín, thùng xốp với đá | Kém | Chỉ khi đi trong ngày, đến nơi cất ngay |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao quà quê quen thuộc nhất của các vùng rẫy là đồ khô: chúng chịu được nắng, đường xa và việc người nhận chưa kịp nấu ngay.
Đóng thùng xốp giữ lạnh cho đồ tươi
Thùng xốp với đá là cách phổ biến nhất để mang thịt, cá, rau, trái cây tươi từ quê đi xa trong ngày. Làm đúng thì đồ giữ được tươi nhiều giờ; làm sai thì đá tan, nước ngấm làm đồ hỏng nhanh hơn.
- Làm lạnh đồ trước khi đóng: thịt cá để ngăn đông hoặc ngăn mát qua đêm, trái cây hái sáng sớm khi còn mát.
- Dùng đá đóng trong chai hoặc túi kín thay vì đá viên rời, để nước tan ra không ngấm vào đồ ăn.
- Bọc từng món trong túi kín riêng; thịt cá sống tách khỏi rau quả và đồ ăn chín.
- Xếp đá ở đáy và trên cùng, đồ cần lạnh nhất đặt sát đá, đồ dễ dập để trên.
- Lấp kín chỗ trống bằng giấy báo sạch hoặc khăn để giảm không khí trong thùng, đậy nắp và dán băng keo quanh mép.
- Để thùng ở chỗ râm, tránh nắng trực tiếp; đi xe máy thì che thêm bạt hoặc áo mưa bên ngoài.
- Đến nơi mở thùng ngay, cất đồ vào tủ lạnh, không để qua đêm trong thùng.
Thùng xốp giữ lạnh tốt trong vài giờ, không phải cả ngày, và càng mở nắp nhiều lần trên đường thì càng mau hết lạnh. Đi đường dài, nên tính lượng đồ tươi vừa đủ và chọn đồ khô cho phần còn lại.
Trái cây vườn đi xa: hái thế nào, xếp thế nào
Hái đúng độ. Trái mang đi xa nên hái khi đã già, đủ ngọt nhưng chưa chín mềm, để trên đường trái chín dần. Trái đã chín mềm trên cây chỉ hợp ăn tại chỗ hoặc mang đoạn ngắn.
Loại bỏ trái dập, trái sâu. Một trái dập trong thùng có thể làm hỏng cả những trái xung quanh vì nó chảy nước, lên men, thu hút ruồi. Lựa kỹ trước khi đóng.
Thùng có lỗ thoáng. Trái cây vẫn "thở" sau khi hái; đóng kín trong túi ni lông dễ đọng hơi nước, nóng và hỏng. Thùng carton có lỗ, giỏ tre, lót giấy là cách quen.
Trái nặng mùi cần hỏi trước. Một số trái có mùi mạnh có thể không được nhà xe, ngành đường sắt cho mang vào khoang khách hoặc phải đóng gói riêng. Hỏi trước khi mang, gói kín nhiều lớp, tránh làm phiền người đi cùng.
Ghi tên người nhận. Gửi theo xe khách thì ghi tên, số điện thoại người nhận lên thùng và giữ biên nhận. Mỗi nhà xe có quy định riêng về hàng gửi; hỏi kỹ trước khi giao.
Những thứ không nên mang hoặc phải hỏi trước
Có những thứ người ở quê đôi khi muốn gửi theo mà không biết là bị cấm hoặc hạn chế. Động vật hoang dã và sản phẩm từ động vật hoang dã thuộc diện quản lý chặt; mua bán, vận chuyển trái phép là vi phạm pháp luật. Gỗ, cây cảnh, lâm sản khai thác từ rừng tự nhiên cũng có quy định riêng về nguồn gốc. Không nhận gửi hộ những món mình không rõ nguồn gốc, kể cả của người quen.
Rượu tự nấu, đồ lên men đóng kín, bình gas mini, dầu, xăng, những thứ dễ cháy dễ đổ thường bị hạn chế khi đi tàu, đi xe khách. Quy định cụ thể của ngành đường sắt và từng nhà xe thay đổi theo thời gian; hỏi trước khi mang để không bị từ chối ở cửa lên tàu.
Nếu gửi quà cho người thân ở nước ngoài, thực phẩm tươi, thịt, trứng, hạt giống, cây trồng thường bị kiểm dịch rất chặt và có thể bị tịch thu tại sân bay nước đến. Mỗi nước có quy định riêng; người nhận nên tìm hiểu quy định của nước mình trước khi người nhà gửi.
Khi nhận gửi hộ quà của người khác, nhất là người không thân, nên mở ra xem trước khi nhận, hỏi rõ bên trong có gì. Đây không phải là thiếu tin nhau, mà là cách tự bảo vệ: người mang hàng chịu trách nhiệm về những gì mình mang theo, dù đó là quà của ai.
Người nhận: mở quà và cất giữ đúng cách
Quà quê đến tay người nhận ở thành phố thường sau một chặng đường dài, có khi đã lâu hơn người gửi tính. Mở quà ngay khi nhận, kiểm tra từng món: đồ tươi có còn lạnh, có mùi lạ không; trái cây có dập không; đồ khô có ẩm không.
Thịt cá tươi cất ngay ngăn đông nếu chưa nấu trong ngày. Cá một nắng, khô mực cất ngăn đông hoặc ngăn mát. Trái cây xanh để nơi thoáng mát cho chín dần, trái chín cất ngăn mát. Măng khô, cá khô, hạt điều để nơi khô ráo, đậy kín. Bánh tét treo thoáng hoặc cất ngăn mát.
Với rau, măng tươi, trái điều nếu có, ăn càng sớm càng tốt. Măng tươi vẫn phải sơ chế kỹ, luộc đổ nước như đã nói ở bài về măng của trang. Món nào có mùi chua, nhớt, mốc thì bỏ, đừng tiếc vì là quà của mẹ.
Một cuộc gọi báo cho người ở quê biết quà đã đến, món nào ngon, món nào lần sau nên gửi ít lại, là cách đáp lễ đơn giản mà người ở quê chờ nhất. Lần sau họ sẽ gửi đúng những gì bạn cần.
Nếu nhận quà quê mà dùng không hết, chia cho đồng nghiệp, hàng xóm ở thành phố cũng là một cách hay. Một gói hạt điều rang, vài khúc bánh tét kèm lời kể về rẫy nhà ở Suối Kiết thường được đón nhận vui vẻ hơn bất kỳ món quà mua ở cửa hàng nào. Đó cũng là cách để nhiều người biết đến một vùng quê nhỏ ở cửa ngõ tây nam Lâm Đồng mới.
Quà theo mùa: về Suối Kiết lúc nào thì mang gì
Quà quê ngon nhất là quà đúng mùa. Về Suối Kiết vào mùa khô, nhất là sau Tết khi vào mùa điều, là lúc hạt điều mới, cá khô vừa phơi được nắng, trái cây vườn bắt đầu vào mùa. Đây là mùa dễ chọn quà mang đi xa nhất, vì phần lớn đồ khô vừa được làm và trời khô ráo, ít lo mốc.
Về vào mùa mưa thì có măng tươi, rau rẫy, cá đồng, nhưng đây là những thứ khó mang đi xa. Quà mùa mưa hợp lý hơn là măng khô, măng chua đã làm kỹ, hoặc ít đồ khô để dành từ mùa trước. Trời ẩm làm đồ khô dễ hút ẩm trên đường, nên đóng gói kín hơn, thêm một lớp túi.
Dịp Tết thì bánh tét, dưa món, hạt điều rang, ít mứt nhà làm là quà quen. Đây cũng là lúc xe, tàu đông nhất, hành lý bị hạn chế và dễ bị đè; nên gói quà gọn, chắc, chia nhỏ để dễ mang. Người ở nhà nên hỏi con cháu đi bằng gì trước khi chuẩn bị, tránh cảnh gói cả bao lớn rồi không mang lên xe được.
Câu hỏi thường gặp
Từ Suối Kiết nên mang quà gì về thành phố?
Những món của vườn rẫy và chịu được đường xa như hạt điều rang, cá khô, măng khô, bánh tét là lựa chọn quen. Đồ tươi như trái cây, thịt cá chỉ nên mang khi đi trong ngày, có thùng xốp giữ lạnh, và lượng vừa đủ dùng.
Đi tàu có được mang thùng xốp đựng đồ tươi không?
Tuỳ quy định hành lý của ngành đường sắt về kích thước, khối lượng và loại hàng, và quy định có thể thay đổi. Nên hỏi ga hoặc kênh thông tin chính thức của ngành đường sắt trước khi đi, đóng gói kín, không để chảy nước.
Thùng xốp đá giữ lạnh được bao lâu?
Thường được vài giờ, tuỳ lượng đá, độ kín của thùng và thời tiết. Làm lạnh đồ trước khi đóng, dùng đá đóng chai, lấp kín chỗ trống và để thùng nơi râm sẽ giữ lâu hơn. Đi đường dài nên chọn đồ khô thay vì đồ tươi.
Có nên gửi rượu tự nấu theo xe khách không?
Rượu và chất lỏng dễ cháy thường bị hạn chế khi đi xe khách, đi tàu, và rượu tự nấu không rõ nồng độ còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc. Nên hỏi nhà xe trước, và tốt nhất là không gửi rượu không rõ nguồn gốc.
Gửi nông sản ra nước ngoài cho người thân có được không?
Thực phẩm tươi, thịt, trứng, hạt giống, cây trồng thường bị kiểm dịch chặt và có thể bị tịch thu ở nước đến. Mỗi nước có quy định riêng; người nhận nên tìm hiểu trước. Đồ khô đóng gói kín, có nhãn rõ ràng thường dễ được chấp nhận hơn.
Trái cây mang đi xa nên hái lúc nào?
Hái khi trái đã già, đủ ngọt nhưng chưa chín mềm, để trên đường trái chín dần. Hái sáng sớm khi trời mát, loại bỏ trái dập, trái sâu, xếp trong thùng có lỗ thoáng, lót giấy và không bọc kín trong túi ni lông.