Vùng rừng núi Tánh Linh cũ, trong đó có địa bàn xã Suối Kiết hôm nay, có đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống từ lâu, trước khi người Kinh đến khai hoang đông đúc. Họ là lớp cư dân đầu tiên hiểu đất, hiểu rừng, hiểu suối của vùng này. Tên từng dân tộc, số hộ, nơi sinh sống cụ thể trong xã mới là chuyện cần đối chiếu số liệu chính thức của địa phương; bài này không nêu khi chưa kiểm được.
Điều nói được chắc là chuyện sống chung. Người Kinh đến sau, đồng bào ở trước, trải qua nhiều chục năm đã cùng đi học, cùng làm rẫy, cùng chịu mùa mưa mùa nắng. Bài này dành cho người mới về sống, người làm ăn với bà con và con em trong xã, gom lại những hiểu biết cơ bản và những phép ứng xử giúp quan hệ hai bên bền lâu.
Những gì nói được chắc và những gì cần kiểm thêm
Viết về một cộng đồng dễ sa vào hai lỗi: tô vẽ cho đẹp hoặc gán những nét "đặc trưng" nghe ở đâu đó. Với vùng Tánh Linh cũ, điều khẳng định được là đồng bào dân tộc thiểu số đã sống ở vùng đồi núi này từ trước các đợt khai hoang lớn, rằng đời sống của họ gắn với rừng và rẫy, và rằng qua thời gian, cách làm ăn đã thay đổi nhiều theo cây công nghiệp và thị trường.
Những gì cần kiểm thêm thì nhiều hơn: tên dân tộc của từng cộng đồng trong xã mới, họ sống tập trung ở thôn nào, phong tục cụ thể còn giữ ra sao. Những thông tin này có trong các tài liệu chính thức của tỉnh, của cơ quan làm công tác dân tộc, và quan trọng nhất là ở chính bà con. Một bài viết trên mạng không thay được những nguồn ấy.
Vì vậy, nếu bạn cần thông tin cụ thể để làm việc, như làm dự án, làm nghiên cứu, hay tổ chức hoạt động cộng đồng, hãy hỏi UBND xã Suối Kiết và người có uy tín trong cộng đồng đồng bào. Đó vừa là cách lấy thông tin đúng, vừa là phép lịch sự cơ bản: người ta được hỏi về chính mình, thay vì bị người ngoài kể hộ.
Đất, rừng và rẫy: chuyện thay đổi qua mấy chục năm
Trước kia, đời sống của đồng bào vùng đồi núi gắn với rừng: làm rẫy theo mùa, hái lượm, săn bắt, dùng tre gỗ dựng nhà. Khi người khai hoang đến đông và cây công nghiệp lan rộng, rừng thu hẹp, đất được chia, được mua bán, được trồng cao su, điều. Đồng bào cũng chuyển sang trồng cây lâu năm, làm công cho các vườn lớn, hoặc đi làm xa như nhiều người Kinh.
Quá trình này không đơn giản. Ở nhiều vùng đồng bào trên cả nước, chuyện mất đất sản xuất, bán đất rồi đi làm thuê, nợ nần vì vay mượn mua vật tư là những vấn đề được nhắc nhiều trong các chương trình hỗ trợ. Nhà nước có chính sách riêng cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, như hỗ trợ đất sản xuất, nhà ở, nước sinh hoạt, học bổng cho học sinh. Mức hỗ trợ và đối tượng cụ thể thay đổi theo từng giai đoạn, cần hỏi chính quyền xã.
Với người đến sau, điều cần hiểu là quan hệ của bà con với mảnh đất không chỉ là chuyện giá trị kinh tế. Đất là nơi ông bà từng sống, là nơi có những khu rừng, con suối mang ý nghĩa riêng với cộng đồng. Hiểu điều đó giúp tránh những lời nói, những việc làm vô tình gây tổn thương.
Ứng xử tôn trọng trong đời thường
Gọi tên, không gọi bằng nhãn. Gọi người bằng tên kèm anh, chị, bác như mọi người hàng xóm. Tránh những từ chung chung mang ý coi thường mà trước kia hay nghe. Khi cần nói về cộng đồng, dùng "đồng bào dân tộc thiểu số" hoặc tên dân tộc đúng như bà con tự gọi.
Xin phép trước khi chụp ảnh. Nhà ở, sinh hoạt, lễ hội của bà con không phải là cảnh để chụp tự do. Muốn chụp người, nhà, nghi lễ, hãy hỏi trước. Đăng ảnh lên mạng xã hội kèm lời bình luận về "nét lạ" là điều nên tránh hẳn.
Không tự ý vào những khu đất, khu rừng của cộng đồng. Có những khu đất, khu rừng mang ý nghĩa riêng với một cộng đồng. Người ngoài không biết thì hỏi, không tự ý vào chặt cây, hái lượm, cắm trại.
Sòng phẳng trong làm ăn. Thuê người làm công, mua nông sản, cho vay mượn: giá cả, công sá, hạn trả nói rõ từ đầu, có giấy tờ khi là khoản lớn. Sự sòng phẳng là nền của niềm tin, và niềm tin mất đi thì rất khó lấy lại trong một xóm nhỏ.
Mời đến nhà, dự tiệc thì đến. Được mời dự đám cưới, ăn mừng nhà mới là dấu hiệu bà con xem mình là người trong xóm. Đến đúng giờ, chào hỏi người lớn trong nhà, ăn uống vừa phải. Nếu không đến được thì báo trước.
Hiểu lầm hay gặp và cách nhìn đúng hơn
Một số định kiến về đồng bào dân tộc thiểu số vẫn còn lưu truyền trong câu chuyện đời thường. Bảng dưới đặt chúng cạnh cách nhìn công bằng hơn.
| Hiểu lầm hay gặp | Cách nhìn đúng hơn |
|---|---|
| "Đồng bào không biết làm ăn" | Nhiều hộ thiếu vốn, thiếu đất, thiếu thông tin thị trường. Có điều kiện như nhau thì kết quả làm ăn cũng khác nhau theo từng nhà, như với bất kỳ ai. |
| "Văn hoá bản địa đã mất hết" | Nhiều thứ đã thay đổi, nhưng tiếng nói, ẩm thực, nếp gia đình, lễ hội cộng đồng vẫn còn ở mức khác nhau. Hỏi bà con mới biết cái gì còn, cái gì đã mai một. |
| "Ai cũng được hỗ trợ đủ thứ" | Chính sách hỗ trợ có đối tượng, điều kiện và thời hạn cụ thể; không phải hộ nào cũng được, và mức hỗ trợ thường không lớn như lời đồn. |
| "Mọi đồng bào đều giống nhau" | Mỗi dân tộc có tiếng nói, phong tục riêng; ngay trong một dân tộc, mỗi gia đình mỗi khác. Gom tất cả vào một hình dung chung là không đúng. |
Định kiến thường đến từ việc ít khi ngồi nói chuyện với nhau. Ở một xã nhỏ như Suối Kiết, cơ hội để xoá định kiến có mặt mỗi ngày: trong lớp học, trên rẫy, ở đám tiệc.
Con em đồng bào đi học và đi làm
Thế hệ trẻ trong các gia đình đồng bào hôm nay phần lớn đi học như mọi trẻ em khác trong xã, nói tiếng Việt thành thạo, nhiều em vẫn giữ tiếng mẹ đẻ ở nhà. Song ngữ là một lợi thế: các em là cầu nối giữa ông bà và thế giới bên ngoài, giữa cộng đồng với chính quyền, với người mua nông sản.
Như nhiều bạn trẻ trong xã, con em đồng bào cũng đi làm ở các khu công nghiệp Đồng Nai, Bình Dương cũ, TP.HCM. Chuyện ly hương, gửi tiền về, con nhỏ ở với ông bà là chuyện chung của cả vùng, không riêng ai. Một số em học lên cao đẳng, đại học, theo các diện ưu tiên trong tuyển sinh dành cho vùng khó khăn hoặc đối tượng dân tộc thiểu số; điều kiện cụ thể cần xem quy chế tuyển sinh từng năm.
Với thầy cô, cha mẹ và hàng xóm, điều có ích nhất là đối xử với các em như mọi học sinh khác, đồng thời trân trọng phần văn hoá riêng em mang theo. Một đứa trẻ được khen vì biết hai thứ tiếng sẽ tự tin hơn đứa trẻ bị trêu vì giọng nói.
Trong lớp học, trên sân bóng, ở các buổi sinh hoạt đoàn đội, trẻ con hai bên chơi với nhau tự nhiên hơn người lớn rất nhiều. Nhiều tình bạn bắt đầu từ thời đi học kéo dài đến khi các em lớn, đi làm, lập gia đình. Người lớn có thể học từ chính con cái mình: bỏ bớt định kiến, nhìn nhau như những người hàng xóm cùng lo chuyện mưa nắng, chuyện mùa màng, chuyện học hành của con.
Muốn tìm hiểu văn hoá đồng bào một cách đàng hoàng
Nếu bạn quan tâm thật sự đến văn hoá các dân tộc thiểu số vùng Tánh Linh, có mấy hướng tìm hiểu vừa đúng vừa tôn trọng:
- Hỏi chuyện người lớn tuổi trong cộng đồng, khi đã quen biết và được mời, không biến cuộc nói chuyện thành buổi phỏng vấn.
- Tìm các ấn phẩm, tư liệu chính thức về văn hoá các dân tộc của tỉnh Bình Thuận cũ và tỉnh Lâm Đồng, ở thư viện và bảo tàng cấp tỉnh.
- Tham gia các ngày hội văn hoá do chính quyền hoặc cộng đồng tổ chức, với tư cách người dự, không phải người đi chụp.
- Học vài câu chào bằng tiếng của bà con nếu được dạy. Một lời chào đúng tiếng mẹ đẻ thường mở được nhiều cánh cửa.
- Khi viết, đăng bài về cộng đồng, ghi rõ nguồn, xin phép người được nhắc tên, tránh dùng những từ "lạ", "kỳ bí" để tả đời sống bình thường của người khác.
Tôn trọng không cần gì to tát. Nó nằm ở chỗ xem người khác là người cùng xóm, cùng xã, có chuyện riêng, có tự trọng như mình.
Khi có va chạm: hoà giải ở thôn trước, không để chuyện nhỏ thành lớn
Sống gần nhau thì có lúc va chạm: ranh đất rẫy lấn qua lấn lại, trâu bò ăn cây nhà khác, tiền công trả chậm, con cái hai nhà xích mích. Những chuyện này xảy ra giữa mọi gia đình, không riêng gì giữa người Kinh và đồng bào. Nhưng khi hai bên khác tiếng nói, khác cách nghĩ, một chuyện nhỏ dễ bị hiểu thành chuyện coi thường nhau.
Ở cấp thôn có tổ hoà giải, thường gồm trưởng thôn, người có uy tín, đại diện các đoàn thể. Đây là nơi nên đến đầu tiên khi có tranh chấp nhỏ. Hoà giải ở cơ sở không mất tiền, không làm căng thẳng, và người hoà giải thường hiểu cả hai bên vì cùng sống trong xóm. Với đồng bào, người có uy tín trong cộng đồng tham gia hoà giải giúp lời nói được nghe và được tin hơn.
Khi hoà giải không thành, đặc biệt với tranh chấp đất đai, mới cần đến chính quyền xã và các thủ tục theo quy định. Dù đi đến bước nào, nên giữ nguyên tắc: nói chuyện bằng giấy tờ và sự việc, không dùng lời lẽ xúc phạm dân tộc, quê quán của người kia. Một lời nói nặng trong lúc nóng giận có thể làm hai gia đình xa nhau nhiều năm, lâu hơn cả vụ tranh chấp.
Câu hỏi thường gặp
Ở xã Suối Kiết có những dân tộc thiểu số nào?
Vùng Tánh Linh cũ có đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống từ lâu. Tên từng dân tộc và nơi cư trú cụ thể trong xã mới cần đối chiếu số liệu chính thức của địa phương. Muốn biết chính xác, nên hỏi UBND xã Suối Kiết hoặc tra tài liệu của tỉnh.
Người Kinh mua đất của đồng bào có được không?
Một số diện tích đất được Nhà nước giao cho hộ đồng bào theo chính sách có thể bị hạn chế chuyển nhượng trong một thời gian. Trước khi giao dịch, cần kiểm tra giấy tờ đất và hỏi cơ quan đất đai, UBND xã. Không nên mua bán bằng giấy tay.
Có được chụp ảnh lễ hội của đồng bào không?
Nên hỏi trước người tổ chức hoặc người lớn tuổi trong cộng đồng. Có phần lễ người ta sẵn lòng cho chụp, có phần không. Khi đăng ảnh, tránh lời bình luận coi đời sống của người khác như cảnh lạ.
Con em đồng bào đi học có được ưu tiên gì không?
Có các chính sách hỗ trợ học tập và ưu tiên trong tuyển sinh cho học sinh vùng khó khăn hoặc là người dân tộc thiểu số. Đối tượng, mức hỗ trợ và điều kiện thay đổi theo từng thời kỳ, nên phụ huynh hỏi trường và xem quy chế tuyển sinh năm đó.
Làm thế nào để thuê người làm công là đồng bào một cách sòng phẳng?
Nói rõ việc làm, giờ làm, tiền công và ngày trả từ đầu; trả đúng hẹn; đối xử như với mọi người làm công khác. Không giữ giấy tờ tùy thân của người làm, không trừ công tùy tiện. Sòng phẳng là cách giữ người làm lâu dài.
Muốn làm hoạt động từ thiện cho bà con thì bắt đầu từ đâu?
Nên liên hệ chính quyền xã, các đoàn thể như hội phụ nữ, đoàn thanh niên và người có uy tín trong cộng đồng để biết nhu cầu thật. Hỏi bà con cần gì trước khi mang đến, tránh trao quà kiểu chụp ảnh rồi đi.