Người làm rẫy ở Suối Kiết ăn theo giờ rẫy chứ không theo giờ đồng hồ. Nhà làm cao su ăn sáng rất sớm hoặc mang theo ăn khi nghỉ tay; bữa trưa nhiều khi là gói cơm mang lên chòi rẫy; bữa tối mới là bữa đông đủ cả nhà. Mùa thu hoạch và những ngày đổi công, mướn công, chủ nhà còn lo thêm mâm cơm cho người làm, giản dị mà phải no.
Bài này kể chuyện ăn uống của người làm rẫy: mang gì lên rẫy, giữ đồ ăn thế nào cho khỏi hỏng dưới nắng, uống nước ra sao để không say nắng, và mâm cơm ngày đổi công thường có gì. Không có món nào cầu kỳ; cái đáng học là cách người làm rẫy tính toán bữa ăn cho vừa sức làm, vừa an toàn, vừa không tốn công nấu.
Ăn theo giờ rẫy: một ngày có mấy bữa
Nhà làm cao su thường dậy từ khuya đi cạo mủ. Bữa đầu tiên trong ngày có thể là một gói xôi, ổ bánh mì, chén cơm nguội ăn vội trước khi đi, hoặc mang theo ăn khi trời vừa sáng, lúc chờ mủ chảy. Khi đi thu mủ xong, nhiều người về nhà ăn thêm một bữa sáng muộn tử tế hơn, rồi nghỉ, rồi làm việc khác.
Nhà làm điều, làm rẫy màu thì đi sau một chút, nhưng cũng ra rẫy sớm để tránh nắng. Bữa sáng ăn ở nhà, đơn giản: cơm chiên, cháo, mì, bánh. Trưa, nếu rẫy gần thì về nhà ăn, nghỉ trưa; rẫy xa thì ăn ở chòi rẫy, ngả lưng một lát rồi làm tiếp khi nắng dịu.
Bữa tối là bữa chính của ngày. Cả nhà đã về, có thời gian nấu, có canh, có món mặn, có rau. Đây là bữa người lớn hỏi chuyện con cháu đi học, bàn chuyện rẫy ngày mai, chuyện giá điều, giá mủ, chuyện ai trong xóm sắp cưới, ai đi làm xa sắp về. Ở nhiều nhà, bữa tối diễn ra sớm, khoảng chập tối, vì sáng hôm sau còn dậy sớm.
Người mới về sống hay người từ thành phố về chơi đôi khi thấy lạ khi được mời ăn cơm tối lúc trời còn chạng vạng. Đó là nhịp của người làm rẫy, và theo nhịp ấy là cách hoà vào nhà mình đang ở.
Món hay mang lên rẫy và cách giữ cho an toàn
Gói cơm mang lên rẫy phải chịu được vài giờ ngoài trời nóng. Bảng dưới gom những món người làm rẫy hay mang theo và điều cần để ý với từng món.
| Món mang theo | Vì sao hay chọn | Lưu ý khi giữ |
|---|---|---|
| Cơm nắm, xôi | No lâu, dễ cầm, không cần chén đũa | Nắm chặt tay sạch, gói lá chuối hoặc giấy bạc, ăn trong buổi |
| Muối mè, muối đậu phộng, chà bông | Khô, mặn, không thiu | Đựng hũ kín, tránh ẩm |
| Cá khô, khô mực nướng | Ít nước, để được trong ngày | Nướng chín kỹ ở nhà, gói kín tránh ruồi |
| Trứng luộc | Gọn, nhiều đạm | Luộc chín kỹ, giữ nguyên vỏ đến lúc ăn |
| Thịt kho mặn, cá kho khô | Kho mặn thì giữ lâu hơn | Để nguội hẳn rồi mới đậy hộp, để chỗ râm |
| Rau luộc, dưa muối | Có chất xơ, đỡ ngán | Rau luộc dễ thiu nhất, nên ăn sớm hoặc thay bằng dưa |
| Trái cây vườn | Giải khát, có sẵn | Rửa sạch ở nhà, mang nguyên quả |
Nguyên tắc chung: món càng khô, càng mặn, càng ít nước thì càng giữ được lâu dưới nắng; món nhiều nước, món có sữa, món trộn gỏi thì không nên mang theo cả buổi. Đây là kinh nghiệm thế hệ khai hoang để lại, khi chưa có thùng giữ lạnh.
Giữ đồ ăn khỏi hỏng dưới nắng rẫy
Vi khuẩn trong đồ ăn sinh sôi nhanh nhất ở khoảng nhiệt độ ấm, đúng như nhiệt độ trong chòi rẫy, trong giỏ xe máy giữa trưa mùa khô. Một hộp cơm có thịt, có rau, nấu từ sáng sớm, để đến quá trưa dưới mái tôn nóng là đủ điều kiện để hỏng mà nhìn bằng mắt chưa chắc thấy.
Vài cách giữ đơn giản mà hiệu quả: nấu xong để đồ ăn nguội bớt rồi mới đậy kín, tránh hơi nước đọng làm ẩm; đựng trong hộp có nắp, gói thêm khăn; để ở chỗ râm nhất trong chòi, treo lên cao, không để dưới mái tôn hay trong cốp xe. Nhiều nhà nay có bình giữ nhiệt, thùng xốp nhỏ với chai nước đá, giữ đồ ăn và nước uống mát cả buổi.
Món còn thừa sau bữa trưa ở rẫy không nên mang về để tối ăn lại, nhất là món có thịt cá, rau. Thấy đồ ăn có mùi chua, nhớt, sủi bọt thì bỏ ngay, không tiếc. Ngộ độc thực phẩm giữa rẫy, cách xa nhà và xa trạm y tế, là chuyện nguy hiểm hơn ở thành phố nhiều.
Tay người làm rẫy cũng là chỗ cần để ý. Sau khi bón phân, phun thuốc, lượm điều, cầm dụng cụ, tay dính đất, dính dầu vỏ hạt điều, dính hoá chất. Mang theo can nước sạch và xà phòng để rửa tay trước khi ăn là việc nhỏ mà nhiều người bỏ qua. Ăn bằng muỗng, đũa thay vì bốc tay cũng là cách tránh đưa thứ bám trên tay vào miệng.
Nước uống trên rẫy và chuyện say nắng
Làm việc ngoài trời nắng nhiều giờ, cơ thể mất nước qua mồ hôi rất nhanh. Người làm rẫy có kinh nghiệm thường mang theo can nước lớn, uống từng ngụm đều đặn, không đợi đến khát khô mới uống. Nhiều nhà nấu sẵn nước lá như nước vối, nước chè xanh, nước sâm từ cây cỏ quen, để nguội đổ vào can mang theo.
Say nắng, say nóng là chuyện xảy ra mỗi mùa khô ở các vùng rẫy. Dấu hiệu có thể là chóng mặt, nhức đầu, buồn nôn, da nóng đỏ, ngừng ra mồ hôi, lơ mơ. Khi thấy người cùng làm có những dấu hiệu này, đưa vào chỗ mát, nới lỏng quần áo, chườm mát, cho uống nước từng ngụm nếu còn tỉnh, và gọi 115 hoặc đưa đến cơ sở y tế gần nhất nếu không đỡ nhanh hoặc lơ mơ.
Rượu bia giữa buổi làm rẫy là thói quen nên bỏ. Uống rượu dưới nắng làm mất nước nhanh hơn, dễ say nắng hơn, và dễ tai nạn với dao, rựa, máy cắt cỏ, máy phun. Ở nhiều xóm, chủ rẫy mướn công đã thôi mời rượu buổi trưa vì đã thấy những chuyện đáng tiếc.
Người lớn tuổi và người có bệnh mạn tính như huyết áp, tim mạch, tiểu đường nên tránh làm việc nặng giữa trưa, nghỉ trong bóng râm nhiều hơn, và mang theo thuốc đang dùng nếu ở rẫy lâu. Đội nón rộng vành, mặc áo dài tay sáng màu, thoáng; khăn ướt quàng cổ là cách đơn giản để đỡ nóng. Mùa nắng gắt, chia việc nặng vào sáng sớm và chiều muộn là cách người làm rẫy giữ sức qua cả mùa.
Mâm cơm ngày đổi công, mướn công
Chủ nhà lo bữa trưa. Theo nếp quen, ngày đổi công hoặc mướn người làm, chủ rẫy lo bữa trưa và nước uống cho người làm. Mâm cơm không cầu kỳ nhưng phải no, nhiều cơm, có món mặn chắc bụng, có canh để chan.
Món dễ nấu số lượng lớn. Nồi thịt kho trứng, nồi cá kho, nồi canh bí, canh rau, đĩa rau luộc, chén nước mắm. Những món này nấu sẵn từ sáng được, mang lên rẫy hoặc dọn ở nhà khi rẫy gần.
Ăn ở chòi hay ở nhà. Rẫy xa thì dọn cơm ở chòi rẫy, trải chiếu, ngồi bệt quanh nồi cơm. Rẫy gần thì cả nhóm về nhà chủ, rửa tay, ăn trong sân, nghỉ trưa dưới bóng cây rồi đi làm tiếp.
Bữa xong việc. Ngày cuối của một đợt làm, như lượm xong điều, nhiều nhà làm thêm bữa cơm có gà, vịt hay con cá to để cảm ơn mọi người. Đây là lúc người làm và chủ nhà ngồi lâu nhất với nhau.
Đúng hẹn, đủ phần. Người làm công nhớ nhà nào cơm đủ, nhà nào cơm thiếu. Một mâm cơm tử tế giữ được người làm cho những mùa sau, nhất là khi mùa thu hoạch nhà nào cũng cần người.
Nấu ăn ở chòi rẫy: an toàn lửa và nước
Nhiều nhà nấu bữa trưa ngay ở chòi rẫy bằng bếp củi, bếp kiềng ba chân, nồi niêu để sẵn ở chòi. Cách này đỡ công mang đồ ăn từ nhà lên, cơm nóng ăn ngon hơn. Nhưng mùa khô, lửa ở chòi rẫy là mối nguy lớn: cỏ khô, lá điều, lá cao su rụng dày, chỉ một tàn lửa bay theo gió là có thể cháy lan.
Kinh nghiệm chung của người làm rẫy: dọn sạch một khoảng đất quanh bếp, không có lá khô; đặt bếp ở chỗ khuất gió, cách xa vách chòi; luôn có xô nước gần bếp; nấu xong dập tắt hẳn lửa, đổ nước lên tro trước khi rời chòi. Những ngày gió mạnh cuối mùa khô, nhiều nhà thôi nấu ở chòi, mang cơm từ nhà lên.
Nước dùng nấu ăn ở chòi rẫy cũng cần để ý. Nước suối, nước ao rẫy trông trong nhưng có thể nhiễm vi khuẩn, nhiễm thuốc bảo vệ thực vật từ rẫy xung quanh. Nước nấu ăn, nước uống nên mang từ nhà lên, hoặc ít nhất phải đun sôi kỹ. Can nước để ở chòi cũng cần súc rửa thường xuyên, đậy kín nắp để bụi và côn trùng không rơi vào.
Mùa vụ bận rộn: bữa ăn của trẻ con và người già trong nhà
Mùa lượm điều, mùa làm cỏ đầu mưa, cả nhà ra rẫy từ sáng, bếp nhà nhiều khi bỏ trống. Người chịu thiệt nhất trong những tuần ấy thường là trẻ con và người già ở nhà: bữa trưa ăn tạm gói mì, ổ bánh mì, ăn lệch giờ, ăn thiếu rau. Một hai ngày không sao, kéo dài cả mùa thì trẻ dễ biếng ăn, sụt cân, người già mệt.
Nhiều nhà có kinh nghiệm chuẩn bị trước mùa vụ: kho sẵn nồi thịt, nồi cá để được vài ngày; nấu sẵn nồi canh buổi sáng để trưa chỉ cần hâm lại; dặn trẻ lớn biết tự nấu cơm, hâm đồ ăn an toàn, tắt bếp khi xong. Có nhà gửi trẻ nhỏ ăn trưa ở nhà ông bà, nhà hàng xóm thân trong những ngày cao điểm, rồi trả lại bằng công lượm điều hay món quà sau mùa.
Với trẻ con theo cha mẹ lên rẫy, bữa ăn càng phải chú ý: mang theo nước uống riêng cho trẻ, đồ ăn mềm, dễ ăn; cho trẻ ăn ở chỗ râm mát, rửa tay sạch trước khi ăn, nhất là sau khi lượm điều hay nghịch đất. Không cho trẻ ăn trái cây, rau hái tại rẫy khi chưa biết rẫy có phun thuốc gần đây không.
Câu hỏi thường gặp
Gói cơm mang lên rẫy nên có món gì để không bị thiu?
Chọn món khô, mặn, ít nước như cơm nắm, xôi, muối mè, cá khô nướng, trứng luộc, thịt kho mặn. Tránh món nhiều nước, gỏi, rau luộc để lâu. Để nguội rồi mới đậy hộp và để chỗ râm, không để dưới mái tôn hay trong cốp xe.
Làm rẫy dưới nắng uống nước thế nào cho đủ?
Mang theo can nước lớn, uống từng ngụm đều đặn, không đợi khát khô mới uống. Nhiều nhà nấu nước lá như nước vối, nước chè xanh để nguội mang theo. Tránh uống rượu bia khi làm việc dưới nắng vì dễ mất nước và say nắng.
Thấy người làm rẫy chóng mặt, buồn nôn giữa trưa thì làm gì?
Có thể là say nắng. Đưa người đó vào chỗ mát, nới lỏng quần áo, chườm mát, cho uống nước từng ngụm nếu còn tỉnh. Nếu không đỡ nhanh, lơ mơ hay ngừng ra mồ hôi, gọi 115 hoặc đưa đến cơ sở y tế gần nhất.
Ngày mướn người làm, chủ rẫy có phải lo cơm trưa không?
Theo nếp quen ở nhiều xóm, chủ rẫy lo bữa trưa và nước uống cho người làm. Tuy vậy mỗi nơi, mỗi thoả thuận một khác; khi mướn người, nên nói rõ từ đầu là có bao cơm hay không để tránh hiểu lầm.
Có nên nấu ăn ở chòi rẫy mùa khô không?
Có thể, nhưng phải cẩn thận lửa: dọn sạch lá khô quanh bếp, đặt bếp khuất gió, có xô nước gần, dập tắt hẳn lửa trước khi rời chòi. Những ngày gió mạnh cuối mùa khô nên mang cơm từ nhà lên thay vì đốt bếp ở rẫy.
Dùng nước suối nấu cơm ở rẫy có an toàn không?
Nước suối, nước ao rẫy có thể nhiễm vi khuẩn và thuốc bảo vệ thực vật từ rẫy xung quanh, dù nhìn trong. Nên mang nước nấu ăn, nước uống từ nhà lên. Nếu buộc phải dùng nước suối thì đun sôi kỹ, và không dùng khi gần đó vừa phun thuốc.