Ở xóm rẫy Suối Kiết, xóm giềng là chỗ dựa gần nhất khi có chuyện. Nhà có người ốm nặng, xóm đến thăm, góp tiền, thay nhau chở đi viện. Nhà có việc hiếu, xóm dựng rạp, nấu cơm, trông coi suốt mấy ngày. Gió lốc tốc mái, cả xóm lên lợp lại. Đó là nếp có từ thời khai hoang, khi mỗi nhà đều xa quê, xa họ hàng, và chỉ có nhau.
Bài này tả cách xóm giềng góp tay trong những lúc khó, kèm những phép ứng xử cần biết khi đi thăm người ốm, đi viếng đám tang. Bài không bàn nghi thức tang lễ, vì mỗi gia đình có nếp riêng tuỳ quê gốc và niềm tin của mình; điều người ngoài cần là tôn trọng nếp đó.
Vì sao tình xóm ở vùng khai hoang đặc biệt bền
Ở làng quê lâu đời, khi có chuyện người ta trông vào họ hàng: anh em, chú bác, dòng họ ở ngay trong làng. Ở vùng khai hoang như Suối Kiết, nhiều gia đình vào đây chỉ có vợ chồng và mấy đứa con, họ hàng còn ở quê cũ cách hàng trăm, hàng nghìn cây số. Người gần nhất để nhờ lúc nửa đêm có người sốt cao, lúc mưa bão sập chòi, là nhà bên cạnh.
Từ đó hình thành một kiểu quan hệ mà người lớn tuổi hay gọi là "bà con xóm giềng": không cùng máu mủ nhưng gắn bó như họ hàng. Nhiều gia đình nhận nhau làm anh em kết nghĩa, con cái hai nhà gọi nhau như anh em ruột. Đến thế hệ thứ hai, thứ ba, những mối quan hệ ấy vẫn còn, dù ít nhiều nhạt đi khi người trẻ đi làm xa.
Ngày nay điện thoại và các nhóm nhắn tin của xóm làm cho tin tức đi nhanh hơn. Một tin nhắn báo có người cần chở đi viện, cần người phụ dọn nhà sau mưa lớn, có thể gọi được người giúp chỉ trong ít phút. Nhưng nhiều người lớn tuổi vẫn nói rằng một lần gõ cửa tận nhà vẫn khác một tin nhắn: người ta thấy mình được quan tâm thật sự.
Tình xóm cũng có mặt trái: chuyện nhà này, nhà kia ai cũng biết, khó giữ riêng tư; một lần không đến đám hiếu, đám hỷ có thể bị nhớ lâu. Người mới về nên hiểu cả hai mặt đó. Được nhận vào xóm thì có người giúp lúc khó, đổi lại mình cũng phải có mặt khi xóm cần.
Khi trong xóm có người ốm nặng
Đến thăm đúng lúc. Hỏi người nhà trước xem người bệnh có tiếp được không. Thăm ngắn, nói nhỏ, không kể chuyện người khác bệnh nặng hơn hay mất vì bệnh tương tự. Nếu người bệnh đang nằm viện xa, có thể gửi lời hỏi thăm qua điện thoại.
Góp tiền, góp việc. Xóm thường góp tiền giúp nhà có người nằm viện dài ngày, nhất là khi phải lên tuyến trên ở thành phố. Ngoài tiền, việc cụ thể nhiều khi quý hơn: trông nhà, cho gà heo ăn, tưới vườn, đưa đón con của nhà bệnh nhân đi học.
Thay nhau chở đi viện. Ở xã, cấp cứu nặng thường phải chuyển lên bệnh viện tuyến trên. Khi có người nguy kịch, gọi 115 và đưa đến cơ sở y tế gần nhất là việc đầu tiên. Hàng xóm có xe thường giúp chở người nhà đi lại thăm nuôi trong những ngày sau.
Không khuyên thuốc bừa. Ở quê, mỗi người một bài thuốc nghe được ở đâu đó. Lời khuyên có ý tốt nhưng có thể gây hại khi người bệnh đang điều trị. Điều nên nói là động viên người nhà làm theo hướng dẫn của bác sĩ.
Giữ kín chuyện bệnh tật khi người nhà muốn. Ở xóm nhỏ, tin ai bệnh gì lan rất nhanh, kèm theo đủ lời đoán. Có gia đình không muốn nhiều người biết, nhất là với những bệnh nặng hay bệnh dễ bị kỳ thị. Người đến thăm nên tôn trọng điều đó: không kể lại chi tiết bệnh tình cho người khác, không đăng lên nhóm nhắn tin của xóm khi chưa được gia đình đồng ý.
Việc hiếu: xóm góp tay ra sao
Khi trong xóm có người mất, tin báo đi rất nhanh. Những người thân trong xóm đến đầu tiên, phụ gia đình lo những việc trước mắt: dọn nhà, mượn bàn ghế, dựng rạp, liên hệ người lo tang lễ theo nếp của gia đình. Các chị em trong xóm thường lo bếp, nấu cơm cho người nhà và khách ở xa về. Thanh niên trực đêm, sắp xe, đón khách.
Các đoàn thể ở thôn như hội người cao tuổi, hội phụ nữ, hội nông dân, chi hội cựu chiến binh nếu người mất là hội viên, thường đến viếng và có phần thăm hỏi theo quy định của hội. Một số thôn có quy ước về việc góp đỡ khi có tang, ví dụ mỗi hộ góp một phần, để không gia đình nào phải gánh một mình.
Nghi thức cụ thể thì mỗi nhà một khác. Có nhà theo nếp quê Bắc, có nhà theo nếp quê Trung, quê Nam, có nhà theo nghi thức của niềm tin riêng. Người đến giúp không cần biết hết; cứ hỏi người đứng ra lo việc trong nhà xem cần gì, và làm theo sự sắp xếp của gia đình.
Với người mới về sống, đây là lúc nên có mặt, dù chưa quen người mất. Đến viếng, hỏi thăm, góp một phần giúp đỡ theo sức. Nhiều người kể rằng họ chỉ thật sự được xóm xem là "người trong xóm" sau lần đầu đến giúp một đám tang.
Đi viếng đám tang ở quê: những điều nên biết
Đi viếng là việc tế nhị. Mấy điều dưới đây áp dụng chung, không phụ thuộc nghi thức của gia đình:
- Trang phục kín đáo, màu tối hoặc trầm. Tránh màu sặc sỡ, đồ hở hang, quần đùi, dép lê.
- Chọn giờ phù hợp. Tránh giờ gia đình đang làm lễ hoặc giờ ăn của người nhà, trừ khi đến để phụ giúp.
- Lời chia buồn ngắn. Một câu chia buồn với người thân, hỏi thăm sức khoẻ người già trong nhà, không hỏi chi tiết về nguyên nhân mất.
- Phong bì viếng tuỳ quan hệ. Đây là phần góp đỡ gia đình lo việc, không có mức chuẩn.
- Làm theo sự hướng dẫn của gia đình. Mỗi nhà có nghi thức riêng; người ngoài chỉ cần đứng đúng chỗ, làm đúng lúc được mời.
- Không quay phim, chụp ảnh, phát trực tiếp. Trừ khi gia đình nhờ. Tang lễ là chuyện riêng của một nhà đang đau buồn.
- Không uống say ở đám tang. Ở một số nơi, khách ngồi lại đêm trực với gia đình; uống vài chén có thể có, nhưng say sưa làm phiền người nhà.
Những điều này nghe đơn giản, nhưng chính sự chu đáo trong những việc nhỏ là thứ gia đình có tang nhớ mãi về sau.
Gió lốc, mưa lớn, cháy rẫy: những lần cả xóm cùng ra tay
Vùng đồi Tánh Linh cũ có những cơn giông lốc đầu mùa mưa, có thể tốc mái tôn, quật đổ cây cao su, cây điều đè lên nhà. Mùa khô thì có nguy cơ cháy cỏ lan vào rẫy. Những lúc ấy, hàng xóm thường là người có mặt đầu tiên, trước khi chính quyền và lực lượng chức năng kịp đến.
Kinh nghiệm chung của các xóm rẫy: sau cơn lốc, việc đầu tiên là kiểm tra người, rồi mới đến của. Tránh xa dây điện đứt, cột điện nghiêng, báo ngành điện và chính quyền thôn. Lợp lại mái thì chờ hết gió, có người giữ thang, không leo lên mái tôn ướt trơn. Cây đổ đè lên dây điện tuyệt đối không tự cưa.
Với cháy cỏ, cháy rẫy, cả xóm thường dùng cành cây dập lửa, phát đường băng cản lửa. Đây là việc nguy hiểm, nhất là khi gió to. Người già, trẻ nhỏ phải tránh xa; người tham gia dập lửa cần ở phía không có gió thổi lửa tới, và báo ngay cho chính quyền, lực lượng phòng cháy khi đám cháy lớn.
Sau những lần như vậy, việc góp tay tiếp tục: góp tôn, góp công lợp nhà, góp cây giống trồng lại. Đó là lúc tình xóm thể hiện rõ nhất, và cũng là lúc người được giúp ghi nhớ để sau này giúp lại.
Người đi làm xa và chuyện hiếu hỷ ở quê
Nhiều người Suối Kiết đang làm ở xa nhận tin xóm có đám tang, đám cưới mà không về được. Cách giữ tình với xóm lúc ấy là gửi lời qua cha mẹ, gửi phần góp đỡ, gọi điện chia buồn hay chúc mừng trực tiếp với người trong cuộc. Một cuộc gọi ngắn cho người vừa mất cha mẹ, dù cách xa, cũng được nhớ lâu.
Với việc hiếu của người thân trong nhà, chuyện về hay không thường không còn là câu hỏi. Điều cần chuẩn bị trước là giấy tờ, tiền đi đường, và người thay mình ở nơi làm việc. Nhiều công ty có chế độ nghỉ việc riêng khi có tang theo quy định của pháp luật lao động; người lao động nên biết quyền của mình để xin nghỉ đúng cách.
Ở chiều ngược lại, cha mẹ ở quê cũng nên báo tin cho con ở xa một cách bình tĩnh, rõ ràng: ai mất, khi nào, dự định làm lễ thế nào. Nhiều người trẻ kể rằng điều khó nhất không phải là đường xa, mà là nhận tin dồn dập, không biết nên về ngay hay chờ. Một cuộc gọi rõ ràng giúp cả nhà bớt rối.
Hội đoàn và quy ước thôn: chỗ dựa có tổ chức
Bên cạnh sự giúp đỡ tự phát, ở thôn còn có những chỗ dựa có tổ chức. Hội người cao tuổi, hội phụ nữ, hội nông dân, chi đoàn thanh niên, chi hội cựu chiến binh đều có hoạt động thăm hỏi hội viên ốm đau, có việc hiếu. Nhiều hội có quỹ nhỏ do hội viên góp, dùng cho những lúc như vậy. Mức góp và cách chi do hội tự thống nhất.
Nhiều thôn còn có quy ước, hương ước được bàn và thống nhất trong cộng đồng, nói về việc cưới, việc tang, giữ gìn vệ sinh, tiếng ồn, an ninh xóm. Những quy ước này không thay pháp luật, nhưng là cách cộng đồng tự đặt nếp sống chung. Người mới về nên hỏi trưởng thôn về quy ước đang áp dụng, để biết những việc xóm đã thống nhất.
Tham gia một hội phù hợp với mình là cách tốt để người mới hoà vào xóm. Không cần giữ vai trò gì; có mặt trong các buổi họp, các lần đi thăm hỏi là đủ để mọi người biết mặt, biết tên, và khi nhà mình có chuyện, người ta biết để đến.
Câu hỏi thường gặp
Người mới về xóm có nên đi viếng đám tang người mình chưa quen không?
Nên. Ở xóm rẫy, đến viếng, hỏi thăm và góp một phần giúp đỡ là cách thể hiện mình là người trong xóm. Không cần ở lâu; ăn mặc kín đáo, nói một câu chia buồn và hỏi người nhà xem có cần giúp gì là đủ.
Phong bì viếng ở quê bao nhiêu là phải?
Không có mức chuẩn. Phong bì viếng là phần góp đỡ gia đình lo việc, tuỳ quan hệ thân sơ và hoàn cảnh của mình. Một số thôn có quy ước mỗi hộ góp một phần; nên hỏi người trong xóm về nếp đang áp dụng.
Nhà có người ốm nặng nửa đêm thì làm gì trước?
Gọi 115 và đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất, đồng thời báo hàng xóm thân để có người phụ chở, trông nhà, trông con nhỏ. Không tự cho uống thuốc lạ hay chờ đến sáng khi người bệnh có dấu hiệu nguy kịch.
Có nên quay video, chụp ảnh đám tang để đăng lên mạng không?
Không nên, trừ khi gia đình nhờ. Tang lễ là chuyện riêng của một gia đình đang đau buồn. Đăng hình ảnh lên mạng xã hội khi chưa xin phép có thể làm gia đình tổn thương và gây khó xử cho cả xóm.
Sau cơn lốc tốc mái, việc đầu tiên nên làm là gì?
Kiểm tra người trong nhà có ai bị thương không, rồi tránh xa dây điện đứt và cột điện nghiêng, báo ngành điện và trưởng thôn. Chỉ lợp lại mái khi hết gió, có người giữ thang, không leo lên mái tôn ướt. Cây đổ đè dây điện thì không tự cưa.
Đi làm xa không về được đám tang người trong xóm thì làm thế nào cho phải?
Gửi phần góp đỡ qua cha mẹ hoặc người thân, và gọi điện chia buồn trực tiếp với người nhà. Khi về quê sau đó, ghé thăm gia đình ấy một lần. Người ở quê thường nhớ những cử chỉ như vậy hơn là độ lớn của phong bì.