Suối Kiết là vùng đất khai hoang, nên không có nhiều lễ hội cổ kéo dài hàng trăm năm như các làng lâu đời ở đồng bằng. Thay vào đó là những dịp sinh hoạt cộng đồng mà cả xóm cùng có mặt: ngày hội đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư vào khoảng giữa tháng 11, đêm Trung thu cho thiếu nhi, các giải bóng đá, bóng chuyền giữa các thôn, văn nghệ dịp lễ Tết, và ở những nơi có đình, miếu, các dịp cúng đình theo nếp của cư dân.
Bài này giới thiệu các dịp ấy dưới góc văn hoá cộng đồng, không bàn về niềm tin hay nghi lễ riêng của ai. Những dịp cụ thể ở từng thôn, ngày giờ tổ chức, ai đứng ra lo, cần hỏi trực tiếp trưởng thôn hoặc ban công tác mặt trận ở khu dân cư, vì mỗi năm một khác.
Vì sao vùng đất mới có ít lễ hội cổ
Lễ hội làng ở đồng bằng Bắc Bộ hay miền Trung thường gắn với một ngôi đình, một vị thành hoàng, một tích truyện đã có từ nhiều thế kỷ. Cư dân sống liền nhiều đời trên cùng một mảnh đất nên nghi lễ được truyền lại nguyên vẹn. Vùng khai hoang như Suối Kiết thì khác: dân cư đến từ nhiều nơi, vào những thời điểm khác nhau, mỗi nhà mang theo nếp lễ của quê mình, không có một truyền thống chung để kế tục.
Những năm đầu khai hoang, người ta còn lo cái ăn cái ở, ít có điều kiện dựng các công trình chung lớn. Khi đời sống ổn định hơn, các dịp sinh hoạt chung mới dần hình thành, phần nhiều mang tính hiện đại: hội họp thôn, ngày hội của khu dân cư, giải thể thao, văn nghệ. Một số nơi dựng đình, miếu nhỏ theo nếp các vùng quê Nam Bộ, gắn với nhu cầu có một chỗ sinh hoạt chung của cư dân.
Nói như vậy không có nghĩa đời sống cộng đồng ở đây nghèo nàn. Ngược lại, chính vì không có khuôn sẵn, người Suối Kiết tự tạo ra những dịp gặp nhau hợp với nhịp sống làng rẫy: tổ chức vào mùa khô, sau mùa thu hoạch, vào buổi tối khi mọi người đã đi rẫy về. Những dịp ấy có thể không cổ, nhưng là của chính cộng đồng.
Đình, miếu ở vùng quê phía Nam: nhìn như di sản của cộng đồng
Ở nhiều xã vùng quê Nam Bộ và Đông Nam Bộ, đình làng không chỉ là nơi thờ tự mà còn là nơi hội họp, nơi giữ ký ức chung của cư dân. Lễ Kỳ yên, thường gọi là lễ cúng đình, là dịp phổ biến ở nhiều làng phía Nam, mang ý nghĩa cầu cho xóm làng yên ổn, mùa màng thuận lợi. Phần lễ do các bậc cao niên đảm trách theo nếp đã có; phần hội có thể có văn nghệ, ăn uống chung.
Ở Suối Kiết, nơi nào có đình, miếu và các dịp cúng đình cụ thể ra sao, bài này không nêu tên vì chưa đối chiếu được. Nếu thôn bạn có đình hay miếu xóm, cách tốt nhất để tìm hiểu là hỏi các cụ cao niên trong ban quản lý: ai dựng, năm nào, vì sao dựng ở chỗ đó. Những câu chuyện này là một phần lịch sử của thôn, đáng được ghi lại trước khi người nhớ không còn.
Với người tham dự, chỉ cần vài phép lịch sự: ăn mặc kín đáo, giữ trật tự trong phần lễ, làm theo sự hướng dẫn của ban tổ chức, không tự ý chụp ảnh, quay phim những chỗ được yêu cầu không chụp. Tham dự với tư cách người trong cộng đồng, không cần và cũng không nên tranh luận về niềm tin của người khác.
Đình, miếu cũng là công trình chung cần được giữ gìn. Đóng góp tu sửa, giữ vệ sinh khuôn viên, trồng cây bóng mát là những việc người trong xóm thường cùng làm, theo sự kêu gọi của ban quản lý và trên tinh thần tự nguyện.
Những dịp sinh hoạt chung hay gặp trong năm
Ngày hội đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư. Hằng năm, vào khoảng ngày 18/11, các khu dân cư trên cả nước tổ chức ngày hội đại đoàn kết. Ở thôn, đây thường là dịp họp mặt các hộ, tổng kết một năm, tuyên dương gia đình tiêu biểu, có văn nghệ và bữa cơm chung. Với người mới về, đây là dịp gặp gần như đủ mặt cả thôn trong một buổi.
Tết Trung thu cho thiếu nhi. Đêm rằm tháng Tám, chi đoàn thanh niên, chi hội phụ nữ và phụ huynh thường cùng lo cho trẻ con trong thôn: rước đèn, phá cỗ, văn nghệ nhỏ. Quà bánh do phụ huynh, nhà hảo tâm góp. Với trẻ con xóm rẫy, đây là một trong những đêm vui nhất năm.
Ngày Quốc tế Thiếu nhi 1/6 và dịp hè. Một số thôn tổ chức vui chơi, phát quà, sinh hoạt hè cho trẻ. Đây cũng là lúc nhắc nhau giữ trẻ an toàn trong mùa hè: không tắm suối, ao hồ một mình, không chơi gần đường tàu.
Văn nghệ và thể thao dịp Tết, lễ lớn. Các giải bóng đá, bóng chuyền giữa các thôn hay các nhóm thanh niên thường được tổ chức vào mùa khô, dịp Tết khi người đi làm xa đã về. Sân bóng có thể là sân trường, sân đất trống của thôn.
Họp thôn định kỳ. Không phải lễ hội, nhưng là dịp cộng đồng gặp nhau đều đặn nhất. Họp thôn bàn chuyện đường sá, an ninh, vệ sinh, quy ước chung. Người mới về nên dự vài buổi đầu để biết thôn đang lo chuyện gì.
Mừng thọ người cao tuổi. Ở nhiều nơi, chi hội người cao tuổi phối hợp với thôn tổ chức mừng thọ cho các cụ tròn tuổi bảy mươi, tám mươi, chín mươi, thường vào dịp đầu năm. Con cháu đi làm xa hay cố gắng về dự. Với một vùng đất khai hoang, những cụ được mừng thọ hôm nay phần nhiều chính là lớp người đã đi mở đất, nên buổi mừng thọ cũng là dịp cả xóm nhớ lại những năm đầu.
Ngày hội của đồng bào dân tộc thiểu số: tham dự cho đúng
Vùng Tánh Linh cũ có đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống từ lâu, và các cộng đồng có những lễ hội, ngày hội văn hoá riêng, có nơi gắn với mùa rẫy, có nơi được chính quyền và ngành văn hoá hỗ trợ tổ chức thành ngày hội lớn hơn. Tên lễ, thời gian, nghi thức cụ thể của từng cộng đồng trong xã cần hỏi chính bà con hoặc chính quyền xã, bài này không mô tả khi chưa kiểm được.
Khi được mời hoặc khi ngày hội mở cho mọi người, bạn có thể đến dự. Một vài nguyên tắc giúp người ngoài cộng đồng không làm phiền: hỏi trước những phần nào được chụp ảnh; không chen vào những nghi thức chỉ dành cho người trong cộng đồng; khi được mời ăn uống thì nhận một cách lịch sự; không bình phẩm "lạ", "kỳ" về những điều mình chưa hiểu.
Cũng nên nhớ rằng ngày hội không phải sân khấu biểu diễn cho khách. Đó là dịp bà con gặp nhau, nhớ ông bà, truyền lại cho con cháu những gì của cộng đồng mình. Người đến dự với lòng tôn trọng sẽ được đón tiếp nồng hậu; người đến chỉ để chụp cho lạ thì dễ bị nhìn bằng ánh mắt dè dặt.
Với các gia đình người Kinh có con em học chung với con em đồng bào, những ngày hội này còn là dịp để trẻ con hiểu thêm về bạn mình. Cha mẹ có thể cho con đi cùng, giải thích cho con những gì con thấy bằng sự tôn trọng, và dặn con hỏi bạn khi tò mò thay vì trêu chọc.
Thể thao và văn nghệ: nơi thanh niên trong xã gặp nhau
Với người trẻ ở Suối Kiết, sân bóng là chỗ gặp nhau quen thuộc. Chiều mát sau giờ đi rẫy, thanh niên trong xóm tụ lại đá bóng, đánh bóng chuyền. Những giải đấu giữa các thôn, giữa nhóm người ở lại và nhóm người đi làm xa về, là dịp cả xóm ra cổ vũ, trẻ con chạy theo nhặt bóng.
Văn nghệ thôn thường do chi đoàn, chi hội phụ nữ dựng, tập trong mấy buổi tối trước dịp lễ. Tiết mục có hát, múa, có khi có tiểu phẩm nói về chuyện an toàn giao thông, giữ vệ sinh, phòng chống ma tuý. Với nhiều người lớn tuổi, ngồi xem con cháu biểu diễn trên một sân khấu dựng tạm là niềm vui không gì thay được.
Sau khi xã Suối Kiết mới hình thành từ hai xã cũ Suối Kiết và Gia Huynh, những hoạt động như vậy có thể dần mở rộng ra toàn xã. Một giải bóng chung, một đêm văn nghệ chung là cách nhẹ nhàng nhất để người hai bên quen nhau hơn, bên cạnh những đổi thay về giấy tờ và cơ quan hành chính.
Một lưu ý thực tế: các trận bóng, đêm văn nghệ thường kéo theo chuyện ăn nhậu sau đó. Người tổ chức và người tham gia nên giữ chừng mực, không lái xe sau khi uống, không để cuộc vui biến thành xô xát giữa các nhóm thanh niên.
Muốn tổ chức một buổi sinh hoạt chung cho xóm: làm từ đâu
Nếu bạn là người trẻ muốn làm một đêm Trung thu cho trẻ con, một giải bóng nhỏ, hay một buổi dọn vệ sinh đường xóm, các bước dưới đây giúp việc chạy êm:
- Nói chuyện với trưởng thôn và các đoàn thể (chi đoàn, chi hội phụ nữ) trước. Họ biết thôn đã có kế hoạch gì, ai từng làm việc tương tự, cần báo cho ai.
- Chọn ngày giờ hợp nhịp làng rẫy: mùa khô, buổi chiều tối hoặc ngày nghỉ, tránh mùa lượm điều cao điểm và những ngày có đám tiệc lớn trong xóm.
- Lập danh sách việc và người phụ trách: chỗ tổ chức, âm thanh, ánh sáng, quà bánh, nước uống, dọn dẹp sau cùng.
- Gom quỹ minh bạch: ghi rõ ai góp gì, chi vào đâu, đọc lại cho mọi người nghe hoặc gửi trong nhóm nhắn tin của xóm sau khi xong.
- Lo an toàn: đường điện tạm có người hiểu nghề đi dây, có người giữ trật tự ở chỗ đông trẻ con, không đốt lửa gần cỏ khô.
- Sau buổi sinh hoạt, cảm ơn người góp công góp của, và ghi lại những gì làm tốt, những gì nên sửa cho lần sau.
Những hoạt động nhỏ, làm đều đặn, thường giữ được lâu hơn những sự kiện lớn làm một lần. Một đêm Trung thu mỗi năm cho trẻ con trong xóm, nếu được duy trì, sẽ trở thành một phần ký ức chung của cả một thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Suối Kiết có lễ hội truyền thống lớn nào không?
Là vùng đất khai hoang, Suối Kiết không có nhiều lễ hội cổ lâu đời như các làng ở đồng bằng. Đời sống cộng đồng chủ yếu xoay quanh các dịp như ngày hội đại đoàn kết ở khu dân cư, Trung thu, văn nghệ thể thao dịp Tết và các dịp cúng đình ở nơi có đình, miếu.
Ngày hội đại đoàn kết ở thôn diễn ra vào lúc nào?
Thường vào khoảng ngày 18/11 hằng năm, có nơi tổ chức sớm hoặc muộn hơn vài ngày. Ngày giờ cụ thể do ban công tác mặt trận và trưởng thôn thông báo. Đây là dịp tốt để người mới về gặp gần như đủ các hộ trong thôn.
Lễ Kỳ yên là gì?
Lễ Kỳ yên, thường gọi là lễ cúng đình, là dịp phổ biến ở nhiều làng vùng quê phía Nam, mang ý nghĩa cầu cho xóm làng yên ổn, mùa màng thuận lợi. Phần lễ do các bậc cao niên đảm trách, phần hội có thể có văn nghệ, ăn uống chung. Mỗi nơi tổ chức khác nhau.
Người mới về có được tham gia văn nghệ, thể thao của thôn không?
Thường là được và còn được hoan nghênh. Bạn có thể hỏi chi đoàn thanh niên hoặc chi hội phụ nữ ở thôn về các hoạt động sắp tới. Tham gia là cách nhanh nhất để quen mặt, quen tên mọi người trong xóm.
Dự ngày hội của đồng bào dân tộc thiểu số cần lưu ý gì?
Đến khi được mời hoặc khi ngày hội mở cho mọi người, hỏi trước phần nào được chụp ảnh, không chen vào nghi thức dành riêng cho cộng đồng, nhận lời mời ăn uống lịch sự và không bình phẩm về những điều mình chưa hiểu.
Tổ chức Trung thu cho trẻ con trong xóm thì gom quỹ thế nào cho êm?
Nên bàn với trưởng thôn và các đoàn thể trước, ghi rõ ai góp gì, chi vào việc gì, và công khai lại cho mọi người sau khi xong. Góp theo tinh thần tự nguyện, không đặt mức bắt buộc. Minh bạch là điều giúp lần sau mọi người vẫn sẵn lòng góp.