Bán vật liệu xây dựng và nhận thầu xây nhà dân ở xã Suối Kiết là hai nghề đi cùng nhau, cùng ăn theo mùa khô và theo túi tiền của hộ nông nghiệp sau thu hoạch. Cửa hàng vật liệu cần bãi chứa đủ rộng, xe giao hàng chạy được đường đồi, nguồn hàng ổn định và cách bán chịu có kiểm soát. Đội thợ nhận thầu cần tay nghề, hợp đồng rõ ràng với chủ nhà, và trách nhiệm với chất lượng công trình.
Ở xã, một căn nhà nứt hay một xe cát thiếu khối được nhắc tới nhiều năm. Uy tín vì thế là vốn quan trọng nhất của cả hai nghề. Bài này viết ở góc người kinh doanh, không nêu giá vật liệu hay giá nhân công; mọi con số là ví dụ giả định. Góc người xây nhà có trong bài dựng nhà ở danh mục Sống và làm việc.
Nhịp mùa của nghề xây ở xã
Ở vùng có mùa mưa dài như Tánh Linh cũ, phần lớn công trình nhà dân khởi công vào mùa khô: đất khô dễ đào móng, vật liệu không ngấm nước, đường vận chuyển dễ đi. Mùa này cửa hàng vật liệu bán chạy nhất, đội thợ nhận việc kín lịch.
Thời điểm khởi công còn gắn với thu nhập nông nghiệp. Sau mùa thu hoạch điều, lúa, nhiều hộ có tiền xây sửa nhà, làm sân phơi, xây kho, tường rào. Năm được mùa được giá thì cả ngành xây bận rộn; năm mất mùa hoặc giá nông sản thấp, nhiều công trình hoãn lại.
Mùa mưa, việc chuyển sang sửa chữa nhỏ, chống dột, làm mái, làm trong nhà. Cửa hàng vật liệu bán chậm hơn, nhưng lại là lúc thu nợ của mùa trước. Đội thợ giỏi tận dụng mùa này để nhận việc hoàn thiện, việc trong nhà, hoặc nghỉ ngơi, bảo dưỡng máy móc.
Ngoài nhà dân, còn có các công trình công cộng như đường bê tông nông thôn, trường học, nhà văn hoá thôn, kênh mương. Các công trình này thường qua đấu thầu, có yêu cầu hồ sơ năng lực, hoá đơn, bảo lãnh; một đội thợ hộ gia đình khó tham gia trực tiếp nhưng có thể làm thầu phụ hoặc cung cấp vật liệu.
Cửa hàng vật liệu: bãi chứa, nguồn hàng và giao hàng
Cát, đá, gạch chiếm nhiều diện tích. Bãi chứa phải đủ rộng, nền chắc cho xe tải vào ra, có tường hoặc vách ngăn các loại vật liệu, có thoát nước để mùa mưa không thành bãi bùn. Xi măng cần kho kín, kê cao, chống ẩm. Sắt thép cần chỗ có mái để hạn chế gỉ.
Nguồn cát, đá phải hợp pháp. Khai thác cát trái phép trên sông là vấn đề ở nhiều địa phương, và người mua bán cát không rõ nguồn gốc có thể liên đới trách nhiệm. Lấy hàng từ nơi có giấy phép khai thác, có hoá đơn, chứng từ là cách tự bảo vệ cửa hàng.
Giao hàng ở xã là phần khó: đường vào nhà dân hẹp, dốc, đất đỏ, có khi qua cầu nhỏ có biển hạn chế tải trọng. Cửa hàng cần xe phù hợp, thường là xe tải nhỏ hoặc xe ben nhỏ, và người giao hàng biết đường. Hỏi kỹ vị trí đổ hàng trước, tránh đổ vật liệu lấn ra đường làng gây cản trở và nguy hiểm.
Bán theo khối, theo xe là chỗ dễ sinh tranh chấp. Thùng xe nên được đo đạc, thống nhất thể tích; khách có quyền kiểm tra khi nhận. Cửa hàng đo đúng, giao đủ là cửa hàng được giới thiệu.
Bán chịu vật liệu cho chủ nhà: các kiểu và rủi ro
Chủ nhà ở xã thường không trả hết tiền vật liệu một lần. Bảng dưới so sánh các cách bán phổ biến:
| Cách bán | Cách làm | Rủi ro cho cửa hàng | Cách giảm rủi ro |
|---|---|---|---|
| Trả tiền mỗi lần giao | Giao xe nào thu tiền xe đó | Thấp | Có thể ưu đãi nhẹ để khuyến khích |
| Trả theo đợt công trình | Chốt sổ theo móng, phần thô, hoàn thiện | Trung bình | Ghi sổ có chữ ký, không giao tiếp khi chưa thanh toán đợt trước |
| Trả sau mùa thu hoạch | Giao suốt mùa khô, thu sau vụ | Cao | Chỉ áp dụng với khách quen, giới hạn tổng nợ |
| Qua nhà thầu | Thầu lấy hàng, chủ nhà trả thầu, thầu trả cửa hàng | Cao nếu thầu không trả | Xác nhận với chủ nhà, theo dõi nợ theo từng công trình |
Kinh nghiệm chung: ghi nợ theo từng công trình, không gộp; mỗi lần giao có phiếu ký nhận của chủ nhà hoặc người được chủ nhà chỉ định. Nợ không có chữ ký rất khó đòi khi có tranh chấp.
Đội thợ nhận thầu: từ làm công lên làm chủ
Nhiều thợ cả ở xã bắt đầu từ làm công cho thầu khác, rồi tự nhận công trình nhỏ. Bước chuyển này đòi hỏi thêm ba kỹ năng ngoài tay nghề: dự toán khối lượng và chi phí, quản lý người và tiến độ, làm việc với chủ nhà bằng giấy tờ rõ ràng.
Dự toán sai là nguyên nhân phổ biến khiến thầu nhỏ lỗ. Tính thiếu khối lượng móng, quên hao hụt vật liệu, quên tiền vận chuyển lên dốc, quên những ngày mưa phải nghỉ mà vẫn trả công thợ. Ghi lại thực tế mỗi công trình đã làm để lần sau dự toán sát hơn.
Có hai kiểu nhận thầu chính ở nông thôn: khoán nhân công (chủ nhà mua vật liệu, thầu lo thợ) và khoán trọn gói (thầu lo cả vật liệu và nhân công). Khoán trọn gói lời nhiều hơn nếu quản lý tốt, nhưng rủi ro vật liệu tăng giá, rủi ro bán chịu, rủi ro chủ nhà đổi ý đều đổ lên thầu.
Đội thợ cần có quy định an toàn tối thiểu: giàn giáo chắc, dây an toàn khi làm mái, mũ bảo hộ, không làm trên cao khi mưa, gió. Tai nạn lao động trên công trình nhà dân thường xảy ra vì chủ quan, và hậu quả về người lẫn về trách nhiệm rất nặng.
Hợp đồng thi công nhà dân nên ghi những gì
Hợp đồng không cần dài, nhưng phải có đủ các ý dưới đây. Viết rõ ràng, hai bên giữ mỗi bên một bản:
- Thông tin hai bên, địa chỉ công trình theo tên xã mới.
- Phạm vi công việc: hạng mục nào, theo bản vẽ nào, khoán nhân công hay trọn gói.
- Chủng loại vật liệu chính (với khoán trọn gói), ai chịu khi vật liệu tăng giá.
- Tiến độ dự kiến, cách xử lý khi mưa kéo dài hoặc chủ nhà thay đổi thiết kế.
- Giá trị hợp đồng, các đợt thanh toán gắn với mốc công việc cụ thể (xong móng, xong phần thô, xong mái, bàn giao).
- Nghiệm thu: ai nghiệm thu, nghiệm thu khi nào, ghi biên bản.
- Bảo hành: thời gian, phạm vi (nứt, thấm, dột), cách xử lý khi có lỗi.
- Trách nhiệm an toàn lao động và trách nhiệm với nhà hàng xóm nếu thi công gây ảnh hưởng.
Phần việc phát sinh ngoài hợp đồng nên ghi thành phụ lục có chữ ký, kể cả việc nhỏ. Tranh chấp lớn nhất ở nhà dân thường là "cái này có trong giá chưa".
Giữ uy tín ở xã: những việc nhỏ có ý nghĩa lớn
Báo trước khi có vấn đề. Nền đất xấu hơn dự kiến, vật liệu lên giá, mưa làm trễ tiến độ: nói sớm với chủ nhà, cùng tìm cách, thay vì im lặng làm rồi đòi thêm tiền.
Dọn dẹp công trình. Không đổ xà bần ra đường, ra đất hàng xóm, ra suối. Ở xã, chuyện này lan nhanh hơn mọi lời khen tay nghề.
Chụp ảnh từng mốc. Ảnh thép móng, đường ống âm tường, lớp chống thấm là bằng chứng chất lượng và giúp chủ nhà sửa chữa sau này.
Bảo hành thật. Quay lại xử lý chỗ thấm, chỗ nứt trong thời gian bảo hành mà không cần chủ nhà nhắc nhiều lần.
Không nhận việc quá sức. Nhận năm công trình cùng lúc rồi bỏ dở chỗ này chạy chỗ kia là cách nhanh nhất mất uy tín cả năm.
Giữ lời với cả hàng xóm của chủ nhà. Thi công ồn, bụi, xe ra vào chắn lối là chuyện khó tránh. Báo trước giờ đổ bê tông, giờ xe vật liệu tới, không làm ồn quá sớm hay quá khuya, che chắn bụi cát. Hàng xóm hôm nay có thể là khách hàng năm sau.
Vốn và dòng tiền của nghề xây ở nông thôn
Cả cửa hàng vật liệu lẫn thầu xây đều gặp chung một bài toán: phải bỏ tiền ra trước, thu về sau. Cửa hàng nhập hàng trả tiền mặt hoặc gối đầu ngắn với nhà cung cấp, nhưng bán chịu cho chủ nhà cả mùa. Thầu trả công thợ hằng tuần, mua vật liệu theo tiến độ, nhưng nhận tiền theo đợt nghiệm thu.
Ví dụ giả định: một đội thợ nhận cùng lúc ba căn nhà, mỗi căn thanh toán theo bốn đợt. Nếu một chủ nhà trễ một đợt vài tuần, đội thợ vẫn phải trả công thợ và trả nợ vật liệu đúng hẹn. Không có khoản dự phòng, đội thợ sẽ phải dừng một công trình để xoay tiền, và rắc rối lan sang cả ba nhà.
Cách giữ dòng tiền: thống nhất đợt thanh toán đầu tiên đủ lớn để mua vật liệu phần móng, gắn mỗi đợt thanh toán với mốc công việc rõ ràng, không ứng vật liệu cho đợt sau khi đợt trước chưa thanh toán, và giữ một khoản dự phòng tương đương vài tuần chi phí thợ.
Với cửa hàng vật liệu, theo dõi tổng nợ theo từng khách và từng công trình hằng tháng. Khi tổng nợ chạm mức vốn bạn có thể chờ, ngừng mở rộng bán chịu dù khách quen năn nỉ. Một mùa khô bán chạy mà không thu được tiền là mùa lỗ.
Giấy tờ kinh doanh và tìm đối tác trong ngành
Cửa hàng vật liệu và đội thợ nhận thầu thường đăng ký hộ kinh doanh; khi muốn tham gia công trình công cộng, làm thầu phụ cho doanh nghiệp xây dựng lớn hoặc cần xuất hoá đơn giá trị lớn, nhiều cơ sở chọn lập doanh nghiệp. Một số hoạt động xây dựng có yêu cầu về năng lực theo quy định hiện hành; hỏi cơ quan quản lý xây dựng cấp tỉnh nếu định nhận công trình ngoài nhà dân.
Thuế với hộ kinh doanh vật liệu và dịch vụ xây dựng đang thay đổi theo hướng tự kê khai; giữ sổ sách nhập xuất vật liệu, hợp đồng, phiếu giao nhận là nền tảng cho mọi phương pháp.
Muốn tìm nhà cung cấp cát đá, gạch, xi măng, hay doanh nghiệp xây dựng để làm thầu phụ trên địa bàn, có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang, rồi kiểm tra tư cách pháp lý và năng lực thật trước khi ký kết.
Quan hệ giữa cửa hàng vật liệu và các đội thợ trong xã là quan hệ hai chiều: thợ giới thiệu khách cho cửa hàng, cửa hàng giới thiệu thợ cho chủ nhà. Giữ quan hệ này minh bạch, không có kiểu "hoa hồng ngầm" đẩy giá lên cho chủ nhà, là cách cả hai bên làm ăn lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Mở cửa hàng vật liệu xây dựng ở xã cần giấy tờ gì?
Cần đăng ký kinh doanh dưới hình thức hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp, đáp ứng điều kiện phòng cháy, môi trường, trật tự tại bãi chứa, và nhập hàng có nguồn gốc hợp pháp, đặc biệt với cát, đá. Hỏi bộ phận một cửa UBND xã và cơ quan chuyên ngành để biết yêu cầu hiện hành.
Cát không rõ nguồn gốc giá rẻ có nên nhập không?
Không nên. Cát khai thác trái phép là vấn đề nhiều địa phương đang xử lý, người mua bán cát không có chứng từ hợp pháp có thể bị xử lý và bị tịch thu hàng. Nhập từ nơi có giấy phép khai thác, có hoá đơn để tự bảo vệ cửa hàng.
Nhận thầu xây nhà dân có cần chứng chỉ hành nghề không?
Với nhà ở riêng lẻ quy mô nhỏ ở nông thôn, yêu cầu về chứng chỉ năng lực thường không áp dụng như với công trình lớn, nhưng quy định có thể khác tuỳ quy mô và loại công trình. Hỏi cơ quan quản lý xây dựng cấp tỉnh nếu bạn định nhận công trình lớn hơn nhà dân.
Chủ nhà chậm trả tiền đợt cuối thì làm sao?
Dựa vào hợp đồng và biên bản nghiệm thu để yêu cầu thanh toán. Nếu không thoả thuận được, nhờ tổ hoà giải ở thôn, xã; tranh chấp lớn có thể khởi kiện theo quy định. Hợp đồng ghi rõ mốc thanh toán và bảo hành là cách phòng ngừa tốt nhất.
Khoán nhân công hay khoán trọn gói thì lời hơn?
Khoán trọn gói có thể lời hơn nếu dự toán sát và quản lý vật liệu tốt, nhưng thầu gánh thêm rủi ro giá vật liệu và bán chịu. Khoán nhân công an toàn hơn cho thầu mới. Hãy chọn theo năng lực vốn và kinh nghiệm dự toán của mình.
Giao vật liệu vào đường làng hẹp có được đổ tạm ra đường không?
Không nên đổ vật liệu lấn ra đường gây cản trở giao thông và nguy hiểm, có thể bị xử lý. Thống nhất với chủ nhà vị trí đổ hàng trong khuôn viên, chia nhỏ chuyến nếu cần, và dọn sạch đất cát rơi vãi trên đường sau khi giao.