Khu bảo tồn thiên nhiên Núi Ông là vùng rừng núi trải qua Tánh Linh cũ và các vùng lân cận, không nằm trong xã Suối Kiết. Người từ Suối Kiết muốn đi bộ ở rìa rừng phía Tánh Linh cũ cần hiểu ba điều: đây là rừng đặc dụng có quy định ra vào, không phải đồi trống để tự mở đường; nên đi cùng người địa phương quen đường và hỏi quy định của đơn vị quản lý trước; và mùa khô dễ đi hơn mùa mưa nhưng lại có nguy cơ cháy rừng.
Bài này không hướng dẫn một cung đường cụ thể, vì lối mòn trong rừng thay đổi, có lối được phép, có lối không, và một hướng dẫn trên mạng có thể đưa người đọc vào chỗ không nên vào. Thay vào đó là những điều người đi lần đầu cần nắm để tự đánh giá: được làm gì, không được làm gì, chuẩn bị ra sao và khi nào phải quay lại.
Phần tự nhiên của rừng, như thảm thực vật, nguồn nước và vai trò của rừng với vùng đất, được bàn ở danh mục Đất đai, rừng và khí hậu của trang. Ở đây chỉ nói chuyện đi.
Khu bảo tồn khác đồi rẫy ở chỗ nào
Đi từ Suối Kiết về phía vùng núi, cảnh chuyển dần từ rẫy điều, cao su sang rừng trồng rồi rừng tự nhiên. Ranh giới giữa đất vườn của dân, rừng trồng và rừng đặc dụng không phải lúc nào cũng có hàng rào hay mốc dễ thấy. Nhiều người đi bộ vô tình bước từ đất vườn sang đất rừng bảo tồn mà không biết.
Rừng đặc dụng ở Việt Nam được quản lý theo phân khu: phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, phân khu phục hồi sinh thái và phân khu dịch vụ – hành chính. Nguyên tắc chung là khu bảo vệ nghiêm ngặt hạn chế người vào nhất; hoạt động tham quan, nếu có, thường được tổ chức ở những khu vực và lối đi được phép. Chi tiết ranh giới và quy định cụ thể của Núi Ông do đơn vị quản lý khu bảo tồn nắm, nên trước khi đi bạn cần hỏi trực tiếp.
Lý do của sự chặt chẽ này rất thực tế: rừng giữ nước cho các dòng suối chảy xuống vùng rẫy và đồng ruộng phía dưới, kể cả những dòng suối mà người Tánh Linh cũ dùng hằng ngày. Một vụ cháy rừng, một lối mòn bị mở rộng bừa bãi hay một đợt chặt cây đều để lại hậu quả kéo dài nhiều năm.
Trước khi đi: bốn việc phải làm
Đi rừng không giống đi chơi thác. Trước chuyến đi, hãy làm đủ bốn việc dưới đây, theo thứ tự:
- Hỏi quy định ra vào với đơn vị quản lý khu bảo tồn hoặc chính quyền xã nơi có lối vào: khu vực nào được phép đi, có cần đăng ký, có cần người hướng dẫn hay không. Đừng dựa vào bài chia sẻ của người khác trên mạng.
- Tìm người dẫn là người địa phương quen rừng, đã đi lối đó nhiều lần, biết chỗ có nước, chỗ dễ lạc, chỗ có tổ ong. Thoả thuận rõ lộ trình, giờ đi, giờ về và chi phí từ đầu.
- Báo lộ trình cho người ở nhà: đi lối nào, mấy người, dự kiến về lúc mấy giờ, và quá giờ bao lâu thì báo chính quyền địa phương.
- Xem thời tiết ba ngày, không chỉ ngày đi. Mưa lớn những ngày trước làm suối trong rừng lên nước, đường mòn trơn, vắt nhiều.
Nếu không làm được việc thứ nhất và thứ hai, tức là không rõ được phép đi đâu và không có người quen đường, thì nên dừng ở rìa rừng, đi các lối đất vườn có người qua lại, chứ đừng vào sâu.
Những điều không được làm trong rừng đặc dụng
Quy định cụ thể và mức xử lý do pháp luật hiện hành và đơn vị quản lý đặt ra. Ở mức nguyên tắc, những việc dưới đây là điều người đi rừng không được làm:
| Việc | Vì sao |
|---|---|
| Chặt, bẻ cây, đào cây con, lấy lan rừng | Phá thảm thực vật, mất giống cây bản địa, vi phạm quy định bảo vệ rừng |
| Săn bắt, bẫy, mua bán động vật rừng | Vi phạm pháp luật về bảo vệ động vật hoang dã; ảnh hưởng hệ sinh thái |
| Đốt lửa nấu ăn, hút thuốc, vứt tàn lửa | Mùa khô lá khô dày, một tàn lửa đủ gây cháy rừng |
| Tự mở lối mới, phát quang lấy đường | Mở lối dễ dẫn người khác lạc theo, tạo đường cho chặt phá |
| Xả rác, để lại đồ ăn | Thu hút thú tới gần người, ô nhiễm suối đầu nguồn |
| Mở loa, la hét | Làm động vật hoảng, ảnh hưởng người cùng đi và người canh rừng |
Đừng mua bất cứ thứ gì được giới thiệu là "đồ rừng" như thịt thú, lan rừng, cây quý tại khu vực ven rừng. Mua là tiếp tay cho khai thác trái phép, kể cả khi người bán nói là hàng nhà trồng.
Mùa khô và mùa mưa: mùa nào hợp để đi
Mùa khô, thường từ khoảng cuối năm tới tháng tư năm sau, đường mòn khô ráo, ít vắt, trời trong. Đổi lại là nắng gắt, suối trong rừng ít nước, và quan trọng nhất là nguy cơ cháy rừng tăng cao. Những tháng cao điểm khô hạn, đơn vị quản lý có thể hạn chế người vào rừng. Nếu được đi, tuyệt đối không mang lửa, không hút thuốc.
Mùa mưa, rừng xanh và mát, suối chảy mạnh, nhưng đường mòn đất trơn, dốc nguy hiểm, vắt bám nhiều và suối có thể lên nhanh sau mưa ở thượng nguồn. Đi rừng mùa mưa đòi hỏi người dẫn giỏi hơn, giày tốt hơn và kế hoạch rút lui rõ ràng hơn. Người đi lần đầu nên tránh những ngày mưa liên tục.
Giai đoạn chuyển mùa thường dễ chịu nhất: đầu mùa khô, khi rừng còn xanh và đường đã ráo. Nhưng lịch mùa mỗi năm một khác; hỏi người địa phương về tình hình thực tế của năm đó, đừng dựa vào một bảng tháng cố định.
Chuẩn bị đồ cho chuyến đi bộ một ngày
Chuyến đi rìa rừng trong ngày không cần đồ nặng, nhưng thiếu một món có khi phải quay về giữa chừng:
- Giày leo núi hoặc giày thể thao đế bám, cổ cao càng tốt, tất dài kéo trùm ống quần để hạn chế vắt.
- Quần dài, áo dài tay chất liệu nhanh khô, màu không quá sặc sỡ.
- Nước uống đủ cho cả ngày, đừng trông vào nước suối; mang thêm muối hoặc nước điện giải mùa nắng.
- Đồ ăn nhẹ không cần nấu: cơm nắm, bánh mì, trái cây, kẹo.
- Túi sơ cứu nhỏ: băng, gạc, sát khuẩn, thuốc cá nhân, băng thun cho bong gân.
- Đèn pin, còi, sạc dự phòng và áo mưa mỏng, kể cả mùa khô.
- Túi rác để mang toàn bộ rác về.
Không mang dao rựa hay đồ chặt phá nếu bạn không phải người dẫn được phép mang. Đi bộ đúng lối được phép thì không cần phát cây.
Vắt, ong, rắn và lạc đường: xử lý thế nào
Vắt là chuyện quen thuộc của rừng phía nam mùa mưa. Vắt bám không nguy hiểm tính mạng nhưng làm chảy máu lâu. Đừng giật mạnh; có thể dùng muối hoặc chờ vắt tự rời, sau đó rửa sạch và ép vết cắn. Kiểm tra cổ chân, khe tất, thắt lưng sau mỗi chặng nghỉ.
Ong và ong vò vẽ làm tổ trên cây, trong bụi, đôi khi sát lối mòn. Khi bị ong đuổi, không vung tay đập, cúi thấp và rời khỏi khu vực theo hướng ngược lại. Người bị đốt nhiều nốt, khó thở, sưng mặt cần được đưa đi cấp cứu ngay; người có tiền sử dị ứng nên báo trước cho cả nhóm.
Rắn thường tránh người. Đi đúng lối mòn, nhìn chỗ đặt chân và chỗ đặt tay, không thò tay vào hốc đá, gốc cây. Bị rắn cắn: giữ người bị nạn bình tĩnh, hạn chế vận động, tháo nhẫn vòng, đưa đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt; không rạch, không hút nọc, không đắp lá.
Lạc đường: dừng lại ngay khi thấy không còn nhận ra lối. Đừng đi tiếp theo cảm tính. Cả nhóm ở cùng một chỗ, gọi người dẫn, dùng còi theo nhịp ba tiếng, giữ pin điện thoại. Khi có sóng, gọi người thân và chính quyền địa phương, nói rõ thời điểm và vị trí cuối cùng còn nhận ra.
Người dẫn đường địa phương: hỏi gì trước khi nhận lời
Người dẫn tốt không phải người nói mình "rành rừng" nhất, mà là người trả lời rõ ràng những câu cụ thể. Trước khi nhận lời đi cùng ai, hãy hỏi: lối định đi có nằm trong khu vực được phép không, đã đi lối đó gần đây chưa, chỗ nào trên đường có nước, chỗ nào dễ lạc, nếu trời mưa giữa chừng thì rút về theo lối nào, và mấy giờ là giờ phải quay đầu dù chưa tới đích.
Người dẫn có trách nhiệm sẽ hỏi lại bạn: nhóm mấy người, có ai lớn tuổi, có ai bệnh tim, hen, dị ứng ong không, đã từng đi bộ đường dài chưa. Nếu người dẫn không hỏi gì về sức khoẻ của nhóm mà chỉ hỏi tiền, hãy cân nhắc lại.
Thoả thuận chi phí rõ từ đầu, kể cả trường hợp phải quay về giữa chừng vì thời tiết. Trang này không nêu mức giá; chi phí tuỳ quãng đường, thời gian và số người. Cũng đừng ép người dẫn đưa vào chỗ họ đã nói là không nên đi; một người dẫn biết nói "không" là người dẫn đáng tin.
Trong lúc đi, người dẫn đi đầu, người khoẻ và có kinh nghiệm đi cuối, không ai vượt lên trước người dẫn hay tụt lại khuất tầm nhìn người phía sau. Nghỉ thì nghỉ cả nhóm, tách nhóm là chuyện lớn trong rừng.
Ghép chuyến đi rừng với Suối Kiết
Từ Suối Kiết, rìa rừng Núi Ông phía Tánh Linh cũ là một hành trình đường bộ đáng kể, không phải chuyện đi vài phút. Nếu bạn ngủ lại ở Suối Kiết, hãy xuất phát thật sớm, coi đi rừng là việc duy nhất của ngày hôm đó, và chuẩn bị tinh thần quay về khi đã mệt chứ không đợi tới khi kiệt sức.
Người về thăm quê có lợi thế lớn: họ thường có họ hàng, bạn bè ở các xã khác của Tánh Linh cũ, những người lớn lên gần rừng và biết chỗ nào được đi, ai có thể dẫn. Hỏi qua những mối quen này đáng tin hơn tìm trên mạng.
Phía Núi Ông giáp các vùng Hàm Thuận cũ cũng có những lối riêng, nhưng nằm ngoài phạm vi trang này. Dù đi từ phía nào, nguyên tắc vẫn như nhau: hỏi quy định, có người dẫn, đi đúng lối, mang hết rác về.
Câu hỏi thường gặp
Núi Ông có thuộc xã Suối Kiết không?
Không. Khu bảo tồn thiên nhiên Núi Ông là vùng rừng núi trải qua Tánh Linh cũ và các vùng lân cận, nằm ngoài xã Suối Kiết. Từ Suối Kiết tới rìa rừng phải đi một quãng đường bộ, nên tính cả ngày cho chuyến đi.
Có được tự đi vào khu bảo tồn Núi Ông không?
Không nên tự ý. Rừng đặc dụng có phân khu và quy định ra vào riêng. Hãy hỏi đơn vị quản lý khu bảo tồn hoặc chính quyền địa phương nơi có lối vào để biết khu vực nào được phép, có cần đăng ký hay người hướng dẫn không.
Đi rừng Núi Ông mùa nào an toàn nhất?
Đầu mùa khô thường dễ chịu: rừng còn xanh, đường mòn đã ráo, ít vắt. Giữa mùa khô nguy cơ cháy rừng cao và có thể bị hạn chế vào rừng. Mùa mưa đường trơn, suối lên nhanh, không hợp với người đi lần đầu.
Có cắm trại qua đêm trong rừng được không?
Chỉ khi đơn vị quản lý cho phép ở khu vực cụ thể. Cắm trại tự phát trong rừng đặc dụng, nhất là đốt lửa, là việc không được làm. Người đi lần đầu nên chọn chuyến đi bộ trong ngày ở lối được phép.
Bị vắt cắn có nguy hiểm không?
Thường không nguy hiểm tính mạng nhưng vết cắn chảy máu lâu và dễ nhiễm trùng nếu cào gãi. Không giật mạnh con vắt, rửa sạch vết cắn, ép cầm máu và giữ sạch. Vết cắn sưng đỏ, đau tăng sau vài ngày thì nên đi khám.
Thấy người săn bắt hay chặt cây trong rừng thì làm gì?
Không đối đầu trực tiếp để tránh nguy hiểm cho bản thân. Ghi nhớ thời gian, vị trí, đặc điểm và báo cho đơn vị quản lý khu bảo tồn, kiểm lâm hoặc chính quyền địa phương nơi gần nhất.