Mùa khô ở Suối Kiết: nắng hạn, thiếu nước và phòng cháy rẫy, cháy rừng

Mùa khô ở Suối Kiết, thường từ khoảng tháng 12 tới tháng 4, là mùa của nắng, gió khô và lá rụng. Cuối mùa, nhất là tháng 3 và tháng 4, lớp lá khô dày dưới vườn cao su, vườn điều, cỏ tranh úa vàng ven đường và rìa rừng biến cả vùng đồi thành nơi rất dễ cháy. Phần lớn các vụ cháy rẫy, cháy rừng trong vùng không do sét hay tự bốc cháy, mà bắt nguồn từ lửa của con người: đốt dọn cỏ, đốt rác, tàn thuốc, đốt tổ ong, nấu ăn ngoài trời.

Cùng lúc, mùa khô là mùa thiếu nước: giếng đào xuống thấp, suối nhỏ cạn, cây non cần tưới. Bài này nói về cả hai mặt: cách sống chung với nắng hạn, và cách phòng cháy cho vườn rẫy, cho nhà ở và cho phần rừng còn lại của vùng.

Vì sao cuối mùa khô là thời điểm nguy hiểm nhất

Ba thứ cần cho một đám cháy là vật cháy, ô-xy và nguồn nhiệt. Cuối mùa khô, vật cháy có sẵn khắp nơi: lá cao su rụng hàng loạt trong giai đoạn thay lá, lá điều, cỏ tranh, cành khô, vỏ cây. Độ ẩm của lớp lá xuống rất thấp sau nhiều tuần không mưa, chỉ cần một tia lửa là bắt cháy. Gió khô mùa này vừa cung cấp ô-xy, vừa đẩy lửa đi nhanh theo hướng gió và hướng dốc.

Lửa trên đồi có một đặc điểm nguy hiểm: nó chạy lên dốc nhanh hơn nhiều so với trên đất bằng, vì ngọn lửa nghiêng về phía sườn phía trên, sấy khô và đốt nóng vật cháy trước mặt. Người đứng phía trên dốc của một đám cháy là người ở vị trí nguy hiểm nhất.

Thời điểm trong ngày cũng quan trọng. Từ khoảng giữa trưa tới giữa chiều, nhiệt độ cao nhất, độ ẩm thấp nhất, gió thường mạnh nhất, nên lửa bùng mạnh và khó dập nhất. Đêm và sáng sớm độ ẩm cao hơn, gió nhẹ hơn, lửa dịu hơn. Đây là lý do mọi việc dùng lửa ngoài trời trong mùa khô, nếu buộc phải làm, nên làm vào sáng sớm hoặc chiều muộn khi lặng gió, và có người canh tới khi tắt hẳn.

Những nguồn lửa thường gây cháy rẫy, cháy rừng

Nhìn lại các vụ cháy ở vùng đồi Nam Bộ, nguồn lửa thường rơi vào vài nhóm quen thuộc:

• Đốt dọn cỏ, lá, cành sau khi phát rẫy mà không làm đường băng, không có người canh, hoặc đốt vào lúc trưa nắng gió mạnh.
• Đốt rác sinh hoạt ở góc vườn, bìa rẫy, rồi bỏ đi khi đống rác còn âm ỉ.
• Tàn thuốc lá vứt ven đường, trong vườn, nhất là ở nơi cỏ tranh khô.
• Đốt tổ ong, hun khói lấy mật, bắt chuột, bắt thú trong rẫy hay ven rừng.
• Nấu ăn, nhóm lửa sưởi của người làm thuê, người đi rừng, người cắm trại không dập kỹ khi rời đi.
• Tia lửa điện từ đường dây, thiết bị điện cũ trong chòi rẫy, máy móc nóng đặt trên lớp lá khô.
• Lửa lan từ vườn bên cạnh, từ ven đường, từ rìa rừng sang.

Gần như mọi nguồn trong danh sách đều kiểm soát được. Đó là điểm khác của cháy rẫy so với nhiều thiên tai khác: phần lớn có thể ngăn từ đầu.

Một chi tiết đáng chú ý là thời điểm nhiều vụ cháy xảy ra: buổi trưa, buổi chiều, khi chủ vườn đã về nhà nghỉ, để lại một đống đốt "tưởng đã tắt". Than trong đống lá dày có thể âm ỉ nhiều giờ, gió nổi lên là bùng lại. Dập tắt hẳn, tưới nước, bới tro kiểm tra trước khi rời đi là thói quen cứu được nhiều vườn.

Phòng cháy cho vườn rẫy trước khi vào cao điểm khô

Những việc dưới đây nên làm từ đầu mùa khô, trước khi lá rụng dày và cỏ khô hẳn.

1. Làm đường băng cản lửa quanh vườn. Dọn sạch lá, cỏ, cành khô thành một dải đất trống quanh ranh vườn, nhất là ở phía giáp đường, giáp vườn bên cạnh, giáp rừng. Độ rộng tuỳ địa hình và vật cháy; càng nhiều lá khô, dốc càng lớn, băng càng phải rộng.
2. Gom lá khô ra khỏi chân cây và chòi rẫy. Không để lá dồn đống sát gốc, sát chòi, sát kho chứa phân, chứa mủ.
3. Phát cỏ thấp thay vì để cỏ cao khô. Cỏ tranh cao khô là vật cháy nguy hiểm nhất; phát thấp và để mục dần.
4. Chuẩn bị dụng cụ dập lửa. Cành cây tươi, bàn dập, cuốc, xẻng, bình xịt nước đeo vai, can nước để sẵn ở chòi rẫy hoặc gần lối vào vườn.
5. Thống nhất với vườn bên cạnh. Cùng làm đường băng chung ở ranh giới, cùng quy ước không đốt vào giờ nắng gió, báo nhau khi có việc đốt.
6. Lưu số điện thoại cần gọi. Số chữa cháy 114, số trưởng thôn, số kiểm lâm phụ trách địa bàn nếu vườn giáp rừng.

Một buổi làm đường băng vào tháng 1, tháng 2 tốn ít công hơn rất nhiều so với một ngày chữa cháy, chưa kể thiệt hại vườn cây nhiều năm tuổi.

Nếu buộc phải đốt dọn: những nguyên tắc tối thiểu

Cách an toàn nhất là không đốt: để lá, cỏ phân huỷ tại chỗ làm lớp phủ, hoặc gom ủ thành phân. Nếu vẫn phải đốt, chẳng hạn cành lớn sau khi thanh lý vườn, hãy kiểm tra quy định của địa phương về thời gian được đốt, vì trong cao điểm khô có thể có lệnh cấm đốt ngoài trời ở vùng ven rừng.

Khi đốt: gom thành đống nhỏ ở chỗ trống đã dọn sạch xung quanh, xa rìa vườn và rìa rừng; chọn ngày lặng gió, đốt vào sáng sớm hoặc chiều muộn; có ít nhất hai người, có nước và dụng cụ dập lửa sẵn bên cạnh; đốt từng đống, không đốt nhiều đống cùng lúc; ở lại canh tới khi lửa tắt hẳn, tưới nước lên tro, bới ra kiểm tra không còn than âm ỉ.

Không bao giờ đốt khi gió đang thổi về phía vườn cây, phía nhà ở, phía rừng. Không đốt ở chân dốc khi phía trên là vườn có lá khô. Không giao việc đốt cho trẻ em hay người không quen việc. Không dùng xăng, dầu để mồi lửa cho nhanh: lửa bùng mạnh bất ngờ là nguyên nhân của nhiều ca bỏng nặng.

Khi phát hiện cháy: làm gì trước, làm gì sau

Khi thấy khói, lửa trong vườn hay ven rừng, việc đầu tiên là đánh giá nhanh: đám cháy nhỏ, mới bắt, có thể dập được ngay, hay đã lớn, đang lan nhanh. Đám cháy nhỏ thì dùng cành cây tươi, bàn dập đập vào chân ngọn lửa, hất đất lên, dùng nước nếu có. Luôn tiếp cận từ phía đã cháy hoặc phía dưới dốc, đứng ở đầu gió, không đứng ở phía trên dốc hay phía cuối gió.

Đám cháy đã lớn hoặc lan nhanh thì gọi ngay số chữa cháy 114, báo trưởng thôn, hàng xóm, kiểm lâm nếu gần rừng. Nói rõ vị trí, hướng lửa đang lan, có người hay nhà cửa trong vùng nguy hiểm không. Trong lúc chờ, ưu tiên cứu người, đưa trẻ em, người già, gia súc ra khỏi khu vực; di chuyển chất dễ cháy như can xăng, bình gas ra xa nếu còn an toàn.

Không bao giờ chạy lên dốc phía trên đám cháy để trốn lửa, không chạy vào khu cỏ cao, bụi rậm. Nếu bị lửa vây, tìm khoảng đất trống đã cháy rồi hoặc đã dọn sạch, che mũi miệng bằng khăn ướt, nằm thấp để tránh khói. Khói có thể giết người trước khi lửa tới.

Sau khi lửa đã tắt, tiếp tục canh khu vực vài giờ, nhất là gốc cây mục, đống lá dày, vì lửa có thể âm ỉ rồi cháy lại khi gió nổi. Ghi nhận thiệt hại, chụp ảnh, báo chính quyền xã nếu cháy lan sang vườn người khác hay vào đất rừng. Những cây cao su, cây điều bị cháy xém gốc cần được theo dõi, xử lý vết thương theo hướng dẫn kỹ thuật để hạn chế nấm bệnh xâm nhập.

Lịch việc mùa khô cho một hộ làm rẫy

Bảng dưới gợi ý thứ tự công việc theo nhịp mùa khô thường gặp ở vùng đồi Suối Kiết. Mỗi năm mùa có thể đến sớm hay muộn vài tuần, nên hãy dựa vào thời tiết thực tế để điều chỉnh.

Điểm mấu chốt của bảng: việc phòng cháy làm sớm, khi cỏ chưa khô hẳn và công còn rảnh, thì nhẹ nhàng; để tới tháng 3, tháng 4 mới làm thì vừa nặng vừa nguy hiểm, vì lúc ấy chính việc dọn dẹp cũng có thể gây cháy nếu đi kèm đốt.

Nắng hạn và thiếu nước: sống chung thế nào

Cùng với nguy cơ cháy, mùa khô mang theo chuyện thiếu nước. Giếng đào nhiều nhà xuống thấp, có nhà phải chở nước từ nơi khác. Cây non trồng đầu mùa mưa năm trước là đối tượng chịu thiệt nhất vì rễ chưa xuống sâu. Người và gia súc cũng mệt hơn trong những tuần nóng nhất.

Những việc làm được: trữ nước mưa từ cuối mùa mưa trong bồn, lu, ao nhỏ có che; ưu tiên nước giếng cho ăn uống, dùng nước mưa trữ cho rửa dọn, tưới cây; tủ gốc để giữ ẩm; tưới vào sáng sớm hoặc chiều muộn, tưới gốc chứ không phun lá giữa trưa; sửa chỗ rò rỉ đường ống, vòi nước. Với người làm việc ngoài trời, uống nước đều, nghỉ trong bóng râm, đội nón rộng vành, và dời việc nặng sang đầu ngày.

Người lớn tuổi, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính dễ bị say nắng, mất nước. Dấu hiệu như chóng mặt, buồn nôn, mệt lả, da nóng đỏ, lú lẫn cần được đưa vào chỗ mát, cho uống nước từng ngụm, chườm mát và đưa đến cơ sở y tế gần nhất; trường hợp nặng gọi 115.

Câu hỏi thường gặp

Vườn cao su có dễ cháy không?

Thân cây cao su sống không dễ bắt lửa, nhưng lớp lá rụng dày dưới tán vào cuối mùa khô rất dễ cháy. Lửa chạy trên lớp lá có thể làm cháy xém gốc, hỏng vỏ cạo, thậm chí làm chết cây non. Dọn lá khỏi gốc và làm đường băng là việc nên làm hằng năm.

Đốt dọn rẫy có bị phạt không?

Tuỳ thời điểm, địa điểm và hậu quả. Ở vùng ven rừng, trong cao điểm khô, chính quyền có thể ban hành lệnh hạn chế hoặc cấm đốt ngoài trời. Để lửa lan gây cháy rừng hay thiệt hại cho người khác có thể bị xử lý theo quy định. Trước khi đốt, nên hỏi trưởng thôn hoặc chính quyền xã.

Đường băng cản lửa phải rộng bao nhiêu?

Không có con số chung cho mọi vườn. Độ rộng phụ thuộc lượng vật cháy, độ dốc, hướng gió và giáp với gì. Vườn giáp rừng hoặc giáp cỏ tranh cao cần băng rộng hơn vườn giáp đường nhựa. Kiểm lâm và cán bộ phòng cháy có thể hướng dẫn cụ thể cho địa hình nhà bạn.

Thấy khói ở rìa rừng nhưng không chắc có cháy thì có nên gọi 114 không?

Nên báo. Báo sớm một đám cháy nhỏ tốt hơn nhiều so với để nó lan lớn. Nếu không chắc, báo trưởng thôn hoặc kiểm lâm để họ kiểm tra. Mô tả vị trí càng rõ càng tốt: gần mốc nào, khói đi về hướng nào.

Mùa khô có nên tưới nhiều cho cây lâu năm không?

Tuỳ loài cây và giai đoạn. Có loài cần một thời gian khô để phân hoá mầm hoa, tưới sai lúc làm mất vụ. Cây non chưa có rễ sâu thì cần tưới giữ ẩm. Hỏi cán bộ khuyến nông về lịch tưới phù hợp với cây và vùng đất của mình.