Đất trên các đồi rẫy ở Suối Kiết bị xói mòn chủ yếu vì ba điều cộng lại: mưa mùa rơi dồn dập với cường độ lớn, sườn đồi dốc cho nước chảy tràn nhanh, và mặt đất bị để trống không có lớp phủ. Mỗi trận mưa to cuốn đi một ít lớp đất mặt giàu mùn nhất; sau nhiều năm, lớp đất ấy mỏng dần, vườn cằn dần mà người trồng ít khi nhận ra kịp.
Tin tốt là xói mòn ở mức đồi thấp có thể giảm mạnh bằng những cách đơn giản: giữ mặt đất có phủ, trồng và làm rãnh theo đường đồng mức, cắt dòng chảy bằng băng cỏ và mương nhỏ. Bài này giải thích cơ chế, cách nhận biết xói mòn trong vườn mình, và cách làm từng bước cho hộ gia đình.
Một hạt mưa làm gì với mặt đất trống
Xói mòn bắt đầu từ cú va của giọt mưa. Mưa giông đầu mùa và giữa mùa ở vùng Tánh Linh cũ thường có hạt to, rơi mạnh. Mỗi giọt đập vào đất trống như một chiếc búa nhỏ, làm vỡ các hạt đất kết và bắn chúng lên. Những hạt mịn bị bắn ra lấp vào lỗ hở trên mặt đất, khiến mặt đất đóng một lớp váng mỏng. Lớp váng này làm nước thấm kém đi, nên phần mưa không thấm được sẽ chảy tràn trên mặt.
Khi nước bắt đầu chảy, nó mang theo những hạt đất đã bị đánh rời. Trên sườn dốc, dòng chảy tăng tốc, gom lại thành các rãnh nhỏ, rồi rãnh lớn dần thành mương xói. Đất trôi xuống chân đồi, vào thung, vào suối. Thứ mất đi đầu tiên luôn là phần quý nhất: mùn, hạt sét mịn và chất dinh dưỡng bám trên đó.
Ngược lại, khi mặt đất có lá, cỏ hay tàn dư cây trồng phủ lên, giọt mưa đập vào lớp phủ chứ không chạm thẳng đất. Nước thấm từ từ, chảy chậm, ít đất bị cuốn theo. Đây là lý do một vườn có thảm phủ xói ít hơn hẳn vườn làm cỏ sạch, dù cùng độ dốc.
Hai yếu tố nữa làm xói mạnh lên: độ dốc và chiều dài sườn. Sườn càng dốc, nước càng chảy nhanh; sườn càng dài mà không có gì cắt ngang, dòng chảy càng gom được nhiều nước và càng khoét sâu. Vì vậy trên cùng một quả đồi, phần nửa dưới sườn thường bị rãnh xói nặng hơn phần trên, dù mưa như nhau.
Dấu hiệu nhận biết vườn đang bị xói mòn
Xói mòn diễn ra chậm nên dễ bị bỏ qua. Đi một vòng vườn sau trận mưa lớn và để ý những điều sau:
- Nước chảy ra khỏi vườn có màu đỏ đục như nước trà sữa, chứ không trong.
- Gốc cây ở phía trên dốc lộ rễ, trong khi phía dưới dốc đất bồi lên lấp gốc.
- Xuất hiện các rãnh nhỏ chạy dọc theo hướng dốc, sau mỗi mùa mưa lại sâu thêm.
- Lớp sỏi, đá vụn, sạn lộ ra trên mặt đất nhiều hơn trước, vì đất mịn đã trôi đi.
- Chân đồi, mương thoát nước, hoặc ruộng bên dưới bị bồi một lớp đất đỏ sau mưa.
- Đường đất đi trong vườn lõm sâu dần thành rãnh, biến thành đường dẫn nước mỗi khi mưa.
- Cây ở phần trên sườn còi hơn rõ rệt so với cây ở chân dốc, dù cùng tuổi, cùng giống.
Chỉ cần thấy hai ba dấu hiệu trong số này, vườn của bạn đã mất đất đáng kể. Càng xử lý sớm, chi phí càng thấp: chặn một rãnh nhỏ chỉ mất vài giờ công, còn lấp một mương xói lớn có khi mất cả mùa khô.
Vì sao xói mòn là mất mát thật, không chỉ là chuyện đất bẩn suối
Lớp đất mặt vài phân trên cùng hình thành rất chậm, cần nhiều chục năm, nhưng có thể bị cuốn mất trong vài mùa mưa nếu đất trống trên dốc. Mất lớp này, cây phải sống trên tầng đất dưới chặt hơn, nghèo hơn, chua hơn. Người trồng bù lại bằng cách bón nhiều phân hơn, mà phân trên đất bị xói lại tiếp tục trôi theo nước, thành một vòng luẩn quẩn tốn tiền.
Thiệt hại không dừng ở vườn mình. Đất trôi xuống làm suối cạn đáy, đục nước, lấp mương thủy lợi và ruộng thấp bên dưới. Phân bón và hoá chất bám trên hạt đất cũng theo xuống nguồn nước mà nhiều hộ khác đang dùng. Vì vậy giữ đất trên rẫy là việc có lợi cho cả xóm, không chỉ cho chủ vườn.
Cũng cần nói thẳng: không thể đưa xói mòn về không trên đất dốc có canh tác. Mục tiêu thực tế là giảm tới mức đất mới hình thành và chất hữu cơ bổ sung bù kịp lượng mất đi, tức đất không cằn dần theo năm.
Hãy hình dung theo cách người làm vườn dễ thấy nhất: mỗi bao đất mặt trôi xuống suối là một phần phân bón đã mua, một phần mùn đã ủ, một phần công tủ gốc của những năm trước. Giữ được đất là giữ được những khoản đã bỏ ra.
Cách giữ đất cho vườn đồi, làm từ dễ tới khó
Thứ tự dưới đây đi từ việc rẻ, làm ngay được tới việc cần công nhiều. Nhiều vườn chỉ cần ba bước đầu đã giảm xói rõ rệt.
- Thôi làm cỏ trắng đất. Giữ thảm cỏ thấp giữa các hàng cây, chỉ làm sạch cỏ quanh gốc theo vòng nhỏ. Phát cỏ để lại tại chỗ làm lớp phủ.
- Tủ gốc bằng vật liệu sẵn có. Lá cao su rụng, lá điều, rơm, vỏ trấu, cành nhỏ băm. Lớp phủ dày vừa đủ che kín mặt đất quanh gốc.
- Đi và chăm theo đường đồng mức. Đường đồng mức là đường nối các điểm cùng độ cao trên sườn. Làm cỏ, bón phân, đào rãnh theo chiều ngang dốc chứ không theo chiều dọc dốc, để không vô tình tạo đường cho nước chảy.
- Trồng băng cỏ hoặc cây phân xanh theo đường đồng mức. Các băng hẹp cách nhau đều dọc sườn sẽ giữ đất trôi lại phía trên băng, lâu dần tạo thành bậc thoải.
- Làm rãnh cắt dòng chảy. Rãnh nhỏ chạy chéo nhẹ theo đường đồng mức, dẫn nước ra chỗ thoát an toàn như mương có lót cỏ hoặc đá, thay vì để nước tự xé rãnh giữa vườn.
- Chặn và lấp rãnh xói sớm. Đặt các bờ chắn nhỏ bằng bao đất, cọc tre, cành cây ngang rãnh để giảm tốc dòng chảy, đất sẽ tự bồi lại sau vài trận mưa.
- Khi trồng mới trên dốc, thiết kế từ đầu. Bố trí hàng cây theo đường đồng mức, có thể làm bậc thang hoặc bồn nghiêng vào trong, chừa lối đi không trùng hướng dốc.
Mỗi vườn một độ dốc, một loại đất. Nếu sườn quá dốc hoặc đã có mương xói lớn, nên hỏi cán bộ khuyến nông hay người có kinh nghiệm làm đất dốc trước khi tự đào đắp, để không vô tình dồn nước sang đất nhà bên.
So sánh vài cách giữ đất phổ biến trên vườn đồi
Bảng so sánh định tính, giúp chọn cách phù hợp với sức người, vốn và loại vườn của mình.
| Cách làm | Công và vốn | Hiệu quả giữ đất | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Giữ thảm cỏ thấp | Rất thấp, chỉ cần phát định kỳ | Tốt khi phủ kín mặt đất | Vườn cây lâu năm đã khép tán một phần |
| Tủ gốc | Thấp, tận dụng lá và rơm | Tốt quanh gốc, giữ ẩm mùa khô | Mọi vườn, nhất là cây non |
| Băng cỏ theo đồng mức | Trung bình, tốn công trồng ban đầu | Tốt, bền nhiều năm | Sườn dốc vừa, vườn trồng mới |
| Rãnh cắt dòng chảy | Trung bình, cần đo hướng nước | Tốt nếu dẫn ra chỗ thoát an toàn | Vườn đã có rãnh xói |
| Bậc thang | Cao, tốn nhiều công đất | Rất tốt trên dốc lớn | Sườn dốc, cây có giá trị cao |
Kết hợp hai ba cách thường tốt hơn dồn sức vào một cách. Ví dụ phổ biến: giữ thảm cỏ thấp giữa hàng, tủ gốc quanh cây, và vài rãnh cắt dòng chảy ở chỗ nước hay dồn.
Những thói quen vô tình làm xói mòn nặng thêm
Đầu mùa mưa là lúc nhiều người làm cỏ sạch, xới gốc để bón phân, cũng là lúc đất trống đón đúng những trận mưa giông mạnh nhất năm. Nếu cần làm sạch cỏ để bón, hãy làm theo vòng nhỏ quanh gốc, bón xong phủ lại ngay. Đốt rẫy, đốt cỏ cuối mùa khô cũng để lại mặt đất trơ trụi đúng lúc mưa về.
Đường xe máy đi thẳng từ đỉnh xuống chân đồi rất nhanh thành rãnh dẫn nước. San ủi làm nhà, làm đường, làm sân phơi trên sườn mà không có mương thoát cũng tạo ra dòng chảy tập trung. Phun thuốc diệt cỏ trên toàn bộ diện tích khiến đất trống kéo dài nhiều tuần. Những việc này không sai về kỹ thuật canh tác trước mắt, nhưng khi tính cả chuyện giữ đất thì nên tính lại cách làm.
Một thói quen khác là đổ đất, đá, cành cây xuống lòng khe để "lấp cho phẳng" hoặc lấy lối đi. Khe là đường thoát nước tự nhiên của cả sườn đồi; chặn nó lại thì mùa mưa nước sẽ tự tìm đường mới, thường là xé ngang vườn hoặc tràn vào nhà, vào đường. Muốn đi qua khe, nên đặt cống hoặc làm ngầm tràn có lót đá thay vì lấp kín.
Xói mòn và nguồn nước của cả xóm
Trên một dải đồi có nhiều hộ canh tác, xói mòn không phải chuyện riêng một vườn. Nước chảy từ vườn trên xuống vườn dưới, từ vườn dưới xuống khe, từ khe ra suối. Một vườn trên đỉnh đồi làm cỏ trắng có thể làm đường đất của cả xóm bên dưới bị xé rãnh, mương chung bị bồi lấp, ao cá nhà ai đó dưới chân đồi bị đục ngầu.
Vì vậy những biện pháp hiệu quả nhất thường cần vài hộ cùng làm: thống nhất hướng thoát nước chung, giữ một dải cây cỏ dọc bờ khe, không ai lấp khe hay đắp chặn dòng. Thôn có thể đưa chuyện này vào các buổi họp đầu mùa mưa, cùng lúc với việc phát quang, nạo vét mương. Một buổi sáng công chung trước mùa mưa có thể tiết kiệm cho cả xóm nhiều ngày sửa đường sau mùa mưa.
Đối với các dòng suối có người dùng nước phía dưới, giữ đất trên rẫy còn là giữ nước sạch: nước ít bùn đất thì giếng ven suối, ao chứa, trạm bơm đều đỡ bị lắng và đỡ phải xử lý.
Khi có dự án làm đường, san nền hay mở rộng khu dân cư trong xã, người dân cũng có quyền góp ý về hướng thoát nước, vì một con đường đắp ngang sườn mà thiếu cống có thể biến thành con đập nhỏ, dồn nước và đất xuống đúng vườn nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Để cỏ trong vườn có làm cây trồng bị tranh phân không?
Có tranh một phần, nhất là với cây non. Cách giải quyết là giữ vòng sạch cỏ quanh gốc và phát cỏ giữa hàng thấp định kỳ, chứ không làm trắng toàn bộ. Cỏ phát ra để tại chỗ lại phân huỷ thành mùn, trả lại một phần dinh dưỡng cho đất.
Đường đồng mức là gì và làm sao xác định trên vườn mình?
Đó là đường nối các điểm có cùng độ cao trên sườn đồi. Cách đơn giản là dùng thước chữ A tự làm bằng ba thanh tre có treo quả dọi, hoặc ống nước trong có nước để tìm hai điểm ngang bằng, rồi cắm cọc đánh dấu dọc sườn. Cán bộ khuyến nông có thể hướng dẫn tận nơi.
Vườn cao su đã lớn còn cần chống xói mòn không?
Vẫn cần, nhưng nhẹ hơn. Tán cao su khép giúp giảm sức đập của mưa, lá rụng tạo lớp phủ. Điểm yếu thường là các lối đi cạo mủ, đường vận chuyển mủ và những chỗ cỏ bị làm sạch quá kỹ. Nên theo dõi các rãnh nước hình thành ở những nơi đó.
Đất trôi xuống ruộng nhà bên thì xử lý thế nào?
Trước hết nói chuyện với hàng xóm để cùng tìm chỗ nước dồn và làm rãnh dẫn nước ra mương chung. Nếu nước chảy tràn qua nhiều hộ, nên đề xuất với thôn hoặc chính quyền xã để làm mương thoát nước chung, thay vì mỗi nhà tự đắp bờ chặn và đẩy nước sang nhà khác.
Dùng phân hữu cơ có giúp chống xói mòn không?
Có, theo đường gián tiếp. Chất hữu cơ giúp các hạt đất kết lại thành viên, đất tơi xốp, thấm nước tốt hơn nên ít nước chảy tràn hơn. Tuy vậy phân hữu cơ không thay được lớp phủ mặt đất và rãnh cắt dòng chảy trên sườn dốc.