Thiên tai thường gặp nhất ở Suối Kiết không phải bão lớn như các tỉnh miền Trung, mà là những hiện tượng cục bộ trong mùa mưa: giông kèm lốc làm tốc mái, gãy đổ cây; sét đánh người làm ngoài đồng; mưa lớn trong thời gian ngắn gây ngập cục bộ ở chỗ trũng; và nước suối, nước khe dâng nhanh sau mưa to, cuốn trôi người và xe khi cố vượt qua ngầm, tràn.
Những hiện tượng này xảy ra nhanh, ít khi được báo trước cho từng xã, nên an toàn phụ thuộc nhiều vào việc mỗi người biết nhận dấu hiệu và biết làm gì trong vài phút đầu. Bài này giải thích từng loại xảy ra thế nào, ở đâu dễ bị, nguy hiểm tới mức nào, những hiểu lầm hay gặp, và cách đọc bản tin cảnh báo. Danh sách việc chuẩn bị nhà cửa trước mùa mưa có ở bài riêng về mùa mưa trong mục sống và làm việc của trang.
Giông và lốc: vì sao hay đến vào chiều đầu mùa mưa
Những ngày đầu mùa mưa, mặt đất đã bị nắng đốt nóng suốt mùa khô, không khí sát mặt đất nóng và ẩm. Buổi trưa và đầu chiều, khối không khí nóng ẩm bốc lên mạnh, tạo thành những đám mây giông cao vút, đỉnh trải rộng như cái đe. Trong đám mây ấy có những luồng gió đi lên và đi xuống rất mạnh. Khi luồng gió xuống đập xuống mặt đất, nó toả ra thành gió giật mạnh ở phía trước cơn mưa; đôi khi hình thành lốc xoáy cục bộ.
Lốc ở vùng đồi Nam Bộ thường quét qua một dải hẹp, có khi chỉ vài trăm mét, trong vài phút, nhưng đủ sức làm tốc mái tôn, gãy cây cao su, đổ chuồng trại. Hai nhà cạnh nhau có thể một nhà bị tốc mái, một nhà không sao. Sự cục bộ ấy làm lốc khó dự báo chính xác cho từng nơi; dự báo thời tiết thường chỉ nói "có khả năng xảy ra giông, lốc, sét, mưa đá, gió giật mạnh" cho cả vùng.
Dấu hiệu một cơn giông mạnh đang tới: mây đen dựng đứng ở chân trời phía tây hoặc tây nam, chân mây sẫm lại và thấp xuống; sấm nghe ngày càng gần; gió đột ngột đổi hướng, mạnh lên, mang theo hơi lạnh và mùi đất ẩm; bụi, lá bị cuốn lên. Khi thấy những dấu hiệu này, bạn có thường chỉ còn ít phút để thu dọn và vào chỗ an toàn.
Sét: mối nguy lớn nhất với người làm ngoài đồng
Vì sao người làm rẫy dễ bị sét đánh. Sét tìm đường ngắn nhất xuống đất, thường qua vật cao nhất trong khu vực. Người đứng giữa đồi trống, trên lưng đồi, dưới một cây cao đơn độc, cầm cuốc, cầm cần câu, đi xe máy trên đường trống chính là những mục tiêu điển hình.
Nguyên tắc "nghe sấm là vào nhà". Nếu nghe được tiếng sấm, bạn đã ở trong tầm có thể bị sét đánh. Đừng đợi mưa mới vào trú; sét có thể đánh từ trước khi mưa tới và sau khi mưa đã ngớt.
Chỗ trú an toàn và không an toàn. An toàn hơn: nhà kiên cố, ô tô có mui kim loại đóng kín cửa. Không an toàn: chòi rẫy nhỏ trống trải, gốc cây, mái hiên tạm, lều bạt, đứng gần hàng rào kim loại, gần dây điện.
Nếu bị bắt gặp giữa trời trống. Tránh xa cây cao đơn độc và vật kim loại, xuống chỗ thấp nhưng không phải chỗ đọng nước, ngồi xổm, hai chân chụm, cúi đầu, không nằm sát đất. Nhóm người nên tản ra cách nhau, không đứng tụm.
Khi có người bị sét đánh. Người bị sét đánh không mang điện, có thể chạm vào ngay. Gọi cấp cứu 115, kiểm tra thở và mạch; nếu ngừng thở, ngừng tim và có người biết hồi sức tim phổi thì thực hiện ngay trong lúc chờ. Nhiều người bị sét đánh được cứu sống nhờ sơ cứu kịp thời.
Mưa lớn, ngập cục bộ và lũ suối lên nhanh
Suối Kiết là vùng đồi, nên không bị ngập sâu kéo dài như vùng đồng bằng trũng. Nhưng trong những trận mưa lớn giữa mùa, nước từ các sườn đồi dồn rất nhanh xuống thung, xuống khe, suối. Một con suối bình thường chỉ ngang mắt cá chân có thể dâng ngang hông, chảy xiết, đục ngầu chỉ sau một hai giờ mưa to ở thượng nguồn. Mưa không cần rơi ngay tại chỗ bạn đứng; trời chỗ bạn có thể chỉ lâm râm trong khi phía trên đã mưa như trút.
Nguy hiểm lớn nhất là các ngầm, tràn, cầu tạm, đoạn đường thấp băng qua suối. Nước chảy xiết chỉ cao vài tấc đã đủ làm người ngã, đủ đẩy trôi xe máy. Mặt ngầm dưới nước có thể đã bị xói, có hố mà mắt không thấy. Nhiều vụ đuối nước ở vùng đồi xảy ra đúng lúc người ta cố vượt qua ngầm để về nhà sau giờ làm.
Ở những khu trũng, ven suối, sau mưa lớn có thể ngập cục bộ vài giờ: nước tràn vào nhà thấp, vào chuồng trại, kho phân, kho nông sản. Ngập ngắn nhưng đủ làm hư hàng hoá, làm chết gia cầm, gây sạt mép đường, sạt bờ ao. Nước ngập rút đi cũng để lại bùn, rác và nguy cơ ô nhiễm giếng.
Các loại thiên tai ở Suối Kiết: mùa, nơi dễ bị và mức độ thường gặp
Bảng dưới xếp các hiện tượng theo kinh nghiệm chung của vùng đồi tây nam Bình Thuận cũ, giáp Đồng Nai. Đây là mô tả định tính để hình dung rủi ro, không phải thống kê thiệt hại.
| Hiện tượng | Thường vào lúc nào | Nơi dễ bị ảnh hưởng | Thiệt hại hay gặp |
|---|---|---|---|
| Giông, lốc, gió giật | Đầu và giữa mùa mưa, chiều tối | Nhà mái nhẹ, vườn cây cao, chòi rẫy trên đồi | Tốc mái, gãy đổ cây, đứt dây điện |
| Sét | Cùng các cơn giông | Người ngoài đồng trống, lưng đồi, dưới cây cao | Thương vong người, chết gia súc, hỏng thiết bị điện |
| Mưa lớn, ngập cục bộ | Giữa mùa mưa | Thung trũng, nhà ven suối, đoạn đường thấp | Ngập nhà, kho, chuồng vài giờ; hư hàng |
| Lũ suối, nước qua ngầm | Sau mưa lớn ở phía thượng nguồn | Ngầm, tràn, cầu tạm, bờ suối | Cuốn trôi người, xe; chia cắt đường |
| Sạt bờ suối, taluy đường | Cuối mùa mưa khi đất no nước | Bờ suối bị phát trắng, mái đào đường | Mất đất vườn, hư đường |
| Hạn, nắng nóng, cháy | Cuối mùa khô | Vườn lá khô, rìa rừng, hộ thiếu nước | Cháy vườn, cây non chết, thiếu nước sinh hoạt |
| Ảnh hưởng của bão, áp thấp | Thỉnh thoảng, khi có hệ thống thời tiết ở biển phía nam | Toàn vùng | Mưa lớn kéo dài nhiều ngày, gió mạnh |
Điều bảng cho thấy: ở vùng đồi như Suối Kiết, thiên tai nguy hiểm tới tính mạng nhất không phải loại gây thiệt hại tài sản nhiều nhất. Sét và nước qua ngầm lấy đi sinh mạng nhiều hơn tốc mái hay gãy cây, nên an toàn của con người cần được đặt trước chuyện giữ của.
Phần hạn hán và cháy trong mùa khô có bài riêng trên trang; bài này tập trung vào những hiện tượng của mùa mưa.
Đọc bản tin cảnh báo thiên tai cho đúng
Bản tin dự báo, cảnh báo của cơ quan khí tượng thường dùng những cụm từ như "chiều tối và đêm có mưa rào và dông, cục bộ có mưa to; trong cơn dông có khả năng xảy ra lốc, sét, mưa đá và gió giật mạnh". Câu này không có nghĩa là lốc nhất định tới nhà bạn, mà là điều kiện khí quyển đủ để những hiện tượng đó xảy ra ở đâu đó trong vùng. Cách hiểu đúng là: hôm đó nên chủ động hơn, để ý bầu trời, xếp việc ngoài đồng sớm hơn.
Các bản tin cảnh báo thiên tai ở Việt Nam thường kèm cấp độ rủi ro thiên tai, cấp càng cao thì mức nguy hiểm càng lớn. Khi thấy cảnh báo cấp cao cho khu vực mình, hãy làm theo hướng dẫn của chính quyền địa phương, kể cả việc tạm di dời khỏi chỗ trũng, ven suối. Sau sắp xếp năm 2025, bản tin có thể nêu tên tỉnh Lâm Đồng và khu vực phía nam tỉnh thay vì tên Bình Thuận cũ; cần quen với cách gọi mới để không bỏ sót.
Nguồn tin nên theo: bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn, thông báo của chính quyền xã qua loa truyền thanh, nhóm tin nhắn của thôn, và tin nhắn cảnh báo của các nhà mạng khi có. Tin chuyền tay trên mạng xã hội không rõ nguồn, nhất là tin "sắp có lũ lớn" hay "vỡ hồ", cần kiểm tra lại với thôn, xã trước khi chia sẻ tiếp.
Vườn cây và chuồng trại sau giông lốc
Cây cao su, cây ăn trái bị gãy đổ sau lốc nên được dọn sớm: cắt phẳng vết gãy để hạn chế nấm bệnh xâm nhập, dựng và chằng lại những cây non bị nghiêng nếu rễ còn tốt. Cây đổ nằm ngang lối đi, ngang suối cần được kéo ra để không gây tắc dòng chảy trong những trận mưa tiếp theo. Ghi lại số cây hư hỏng, chụp ảnh nếu cần làm hồ sơ hỗ trợ thiệt hại theo chính sách của địa phương.
Chuồng trại sau ngập cần được dọn phân, bùn, sát trùng theo hướng dẫn thú y; gia súc, gia cầm sau đợt mưa lạnh, ẩm dễ bệnh hơn nên cần theo dõi kỹ. Xác gia súc, gia cầm chết phải xử lý đúng cách, không vứt xuống suối. Những điều này không chỉ giữ tài sản mà còn giữ vệ sinh nguồn nước cho cả xóm.
Một đợt giông lốc cũng là dịp nhìn lại vườn: những cây đổ thường là cây rễ nông, cây bị bệnh mục gốc, cây trồng trên đất bị xói lộ rễ, hay hàng cây đứng đầu hướng gió không có gì che chắn. Ghi lại những chỗ đó để lần trồng dặm, trồng mới sau này điều chỉnh: trồng thêm hàng cây chắn gió, chọn giống phù hợp, giữ đất quanh gốc tốt hơn.
Những hiểu lầm hay gặp về giông, sét và nước lũ
"Sét không đánh hai lần một chỗ." Sai. Sét có thể đánh nhiều lần vào cùng một vật cao, cùng một cây, cùng một đỉnh đồi, trong cùng một cơn giông hay qua nhiều năm. Chỗ từng bị sét đánh thường là chỗ dễ bị đánh tiếp.
"Đi chân đất, mang dép cao su là không sao." Đế dép cao su vài phân không có ý nghĩa gì trước dòng điện của tia sét. Chỗ trú mới là điều quyết định, không phải đôi dép.
"Chưa mưa thì chưa có sét." Sét có thể đánh từ đám mây giông ở xa, trước khi mưa tới chỗ bạn, và vẫn có thể đánh khi mưa đã ngớt. Nghe tiếng sấm là đủ để vào chỗ trú.
"Nước suối chỉ ngang gối, lội qua được." Nước chảy xiết ngang gối đủ làm người trưởng thành mất thăng bằng, nhất là khi mặt ngầm trơn, có đá lăn. Người già, trẻ em còn dễ bị cuốn hơn.
"Trú dưới gốc cây cho khỏi ướt." Đây là chỗ nguy hiểm nhất khi có sét, và cũng nguy hiểm khi có gió giật vì cành gãy, cây đổ. Ướt mưa không gây chết người, sét và cây đổ thì có.
"Mái tôn mới lợp không thể tốc." Mái mới mà bắt vít thưa, mép hồi không được chèn, hiên đua ra dài không giằng néo vẫn có thể bị gió giật lật cả tấm. Chất lượng thi công quan trọng hơn tuổi của mái.
Câu hỏi thường gặp
Suối Kiết có bị bão không?
Bão mạnh đổ bộ trực tiếp vào vùng đồi tây nam Bình Thuận cũ là không thường gặp. Tuy vậy khi có bão, áp thấp nhiệt đới ở biển Đông phía nam, vùng này vẫn có thể chịu mưa lớn kéo dài, gió mạnh. Thiên tai hay gặp hơn là giông lốc, sét và mưa lớn cục bộ.
Làm sao biết trước có giông lốc?
Theo dõi dự báo thời tiết hằng ngày của cơ quan khí tượng và các cảnh báo trên phương tiện truyền thông, nhất là những ngày có cảnh báo giông, lốc, sét. Tại chỗ, quan sát mây đen dựng đứng phía tây, sấm gần dần, gió đổi hướng đột ngột là dấu hiệu cần vào chỗ trú.
Có nên lắp cột thu lôi cho nhà ở vùng rẫy không?
Với nhà ở đơn độc trên đồi cao, chòi canh, kho lớn, hệ thống chống sét có thể đáng cân nhắc. Hệ thống phải được thiết kế và lắp đúng kỹ thuật, có tiếp địa tốt; lắp sai có thể còn nguy hiểm hơn. Nên nhờ đơn vị có chuyên môn khảo sát.
Nước suối dâng ngang ngầm thì có đi qua được không nếu nước không sâu?
Không nên. Nước chảy xiết chỉ cao vài tấc đã có thể làm người ngã và cuốn trôi xe máy, mặt ngầm có thể đã bị xói mà mắt không thấy. An toàn nhất là chờ nước rút, đi đường vòng, hoặc báo người nhà đến đón ở phía bên kia.
Nhà bị tốc mái do lốc thì có được hỗ trợ không?
Tuỳ chính sách hỗ trợ thiệt hại do thiên tai của địa phương tại từng thời điểm. Báo ngay cho trưởng thôn, chính quyền xã để được ghi nhận thiệt hại, giữ ảnh chụp hiện trường. Mức và điều kiện hỗ trợ cụ thể theo quy định hiện hành.
Đang chạy xe máy ngoài đường thì gặp giông, nên làm gì?
Tìm chỗ trú kiên cố gần nhất như nhà dân, quán, trạm. Không trú dưới cây lớn, dưới biển quảng cáo, cột điện, không dừng giữa đoạn đường trống trên lưng đồi. Nếu không có chỗ trú, xuống xe, tránh xa xe và vật kim loại, ngồi xổm ở chỗ thấp không đọng nước.