Mùa mưa ở vùng Tánh Linh cũ, trong đó có xã Suối Kiết, thường kéo dài nhiều tháng giữa năm, với những trận mưa lớn dồn dập vào buổi chiều tối, giông kèm sét và gió mạnh, có lúc mưa kéo dài nhiều ngày làm suối dâng, đường đất đỏ lầy lội. Chuẩn bị tốt trước mùa mưa giúp gia đình tránh được phần lớn thiệt hại: dột nhà, ngập sân, xe hỏng, nông sản mốc, tai nạn trên đường và tai nạn do sét, nước lũ.
Bài này là danh sách việc cần làm theo góc của một hộ gia đình: trước mùa mưa, trong những ngày giông, khi nước suối dâng, và sau mỗi đợt mưa lớn. Phần đặc điểm khí hậu, thiên tai của vùng có trong danh mục Đất đai, rừng và khí hậu của trang.
Trước mùa mưa: danh sách việc làm trong một cuối tuần
Làm khi trời còn khô, thợ còn rảnh và vật liệu còn dễ chở. Một gia đình có thể xong phần lớn trong một hai ngày:
- Leo lên kiểm tra mái: tôn bị thủng, vít lỏng, ngói vỡ, máng xối nghẹt lá. Thay hoặc trám lại chỗ dột của mùa trước.
- Khơi thông rãnh quanh nhà, cống thoát ra đường, dọn rác, lá trong máng và ống thoát đứng.
- Tỉa cành cây cao sát mái, cành khô có thể gãy khi giông; chặt hạ cây nghiêng về phía nhà nếu cần (nhờ người có kinh nghiệm).
- Kiểm tra hệ thống điện: ổ cắm ngoài trời có nắp che, dây kéo ra chuồng trại, rẫy không nằm trên đất, cầu dao chống giật hoạt động.
- Sắp xếp kho: kê cao nông sản, phân bón, xi măng; che kín bằng bạt; chừa lối đi để kiểm tra mốc.
- Lật úp, dọn bỏ vật chứa nước đọng quanh nhà để hạn chế muỗi.
- Chuẩn bị đèn sạc, sạc dự phòng, áo mưa, ủng, bạt dự phòng và một ít nhu yếu phẩm khô.
Nhà có người già, trẻ nhỏ hoặc người bệnh nên làm thêm bước cuối: thống nhất ai sẽ đưa họ đi đâu nếu nước dâng hoặc mái bị tốc, và lưu số điện thoại trưởng thôn.
Đường đất đỏ mùa mưa: đi sao cho an toàn
Đất đỏ khi ướt có độ trơn rất cao, nhất là lớp mặt vừa ngấm mưa trên nền cứng. Người quen đường cũng có thể ngã xe ở một con dốc nhỏ. Giảm tốc độ, đi số thấp khi xuống dốc, không phanh gấp, đặc biệt không phanh trước mạnh trên đất trơn.
Lốp xe máy mòn là nguyên nhân của nhiều cú ngã mùa mưa. Thay lốp có gai còn tốt trước mùa, kiểm tra phanh, đèn. Bùn đất đỏ bám nhiều vào xích, phanh, cần rửa xe thường xuyên hơn để tránh mòn nhanh.
Những đoạn đường có nước chảy tràn qua là nơi nguy hiểm nhất. Nước đục không cho thấy mặt đường bên dưới có bị khoét không, và dòng chảy mạnh hơn bạn tưởng. Không cố chạy xe hay lội qua khi nước chảy xiết; quay lại hoặc chờ nước rút. Đây là lời khuyên đơn giản nhưng mỗi mùa mưa đều có người mất vì bỏ qua.
Đi đêm mùa mưa càng cần cẩn thận: tầm nhìn kém, có cây đổ, có ổ gà mới hình thành. Nếu không cần thiết, tránh đi đường rẫy vắng vào ban đêm khi trời đang mưa lớn.
Giông và sét: những quy tắc phải thuộc
Nghe sấm là đã ở trong tầm sét. Khi nghe tiếng sấm, nên vào nhà hoặc vào ô tô đóng kín. Đừng chờ mưa tới mới chạy vì sét có thể đánh trước cơn mưa.
Ở ngoài rẫy trống. Rời khỏi chỗ cao trống, không đứng dưới cây cao đơn độc, không cầm cuốc, liềm, cần câu, ô có cán kim loại giơ cao. Nếu không có chỗ trú, ngồi xổm thấp, chụm hai chân, không nằm bẹp xuống đất ướt.
Tránh xa nước và kim loại. Ra khỏi ao, suối, ruộng nước; tránh xa hàng rào kẽm gai, đường ray, máy bơm, cột điện trong lúc giông.
Trong nhà. Không đứng sát cửa sổ mở, không tắm, không dùng điện thoại đang cắm sạc, rút phích các thiết bị điện tử quan trọng.
Khi có người bị sét đánh. Người bị sét đánh không mang điện, có thể chạm vào để cứu ngay. Gọi 115, kiểm tra thở và mạch, nếu ngừng thở thì ép tim, thổi ngạt nếu biết cách cho tới khi có nhân viên y tế.
Nước suối dâng, ngập và sạt lở: nhận biết sớm
Vùng đồi thấp có nhiều suối nhỏ, mương thoát nước tự nhiên. Ngày thường chúng hiền lành, nhưng sau mưa lớn ở thượng nguồn, nước có thể dâng nhanh ngay cả khi nơi bạn đứng chỉ mưa nhỏ. Dấu hiệu cần cảnh giác: nước đục ngầu đột ngột, có nhiều cành cây, rác trôi, nghe tiếng nước chảy to hơn bình thường.
Nhà ở gần suối, ở chỗ trũng nên có sẵn phương án: kê cao tài sản, chuyển xe, lương thực lên chỗ cao, biết đường tới nhà người thân ở vị trí cao hơn. Khi chính quyền thôn, xã thông báo di dời, đi sớm, không ở lại giữ đồ.
Sạt lở thường xảy ra ở taluy đường, bờ suối, bờ ao đào sâu sau nhiều ngày mưa liên tục. Vết nứt mới trên mặt đất, cây nghiêng bất thường, nước rỉ đục từ chân dốc là dấu hiệu cảnh báo. Tránh xa, báo cho trưởng thôn, không cho trẻ chơi gần.
Ao, hố đào, hố móng công trình đầy nước mùa mưa là nơi trẻ em hay bị đuối nước. Rào chắn, lấp hoặc cắm biển cảnh báo bằng vật cản dễ thấy, và dạy trẻ không tắm ở ao hồ, suối khi không có người lớn.
Bảo vệ nông sản, vật tư và xe cộ
Hạt điều, lúa, cà phê hay bất cứ nông sản khô nào đều sợ ẩm. Nông sản chưa bán phải được phơi đủ khô trước khi cất, đóng bao, kê cao trên pallet hoặc gỗ, cách tường và cách nền. Kiểm tra định kỳ xem có mùi mốc, bao có ấm lên không. Nông sản mốc không chỉ mất giá mà còn có thể không an toàn khi ăn.
Phân bón, xi măng, vôi hút ẩm rất nhanh. Cất trong kho kín, kê cao, đậy bạt. Thuốc bảo vệ thực vật để nơi khô, có khoá, không để chỗ nước mưa có thể tràn vào và cuốn ra môi trường.
Máy móc nông nghiệp như máy cắt cỏ, máy phun, máy bơm nên được che mưa, bảo dưỡng trước mùa. Xe máy dầm mưa nhiều cần kiểm tra hệ thống điện, bugi, phanh thường xuyên hơn. Không để xe đứng trong nước ngập lâu; nếu xe đã ngập sâu, đừng cố đề máy mà đưa tới thợ kiểm tra.
Bạt phơi, tấm tôn rời, đồ để ngoài sân phải cất hoặc buộc chặt trước khi giông tới. Gió mạnh cuốn những thứ này bay có thể gây thương tích cho người và hư hại nhà hàng xóm.
Thông tin và giúp nhau trong xóm
Thông báo về mưa lớn, nước dâng, sạt lở, cắt điện thường được truyền qua loa của thôn, nhóm nhắn tin của thôn xóm, trưởng thôn và bản tin thời tiết. Người mới về nên xin vào nhóm liên lạc của thôn ngay từ đầu, lưu số trưởng thôn, công an xã, và ghi nhớ số 115 cấp cứu, 114 cứu nạn, cứu hộ, phòng cháy chữa cháy.
Theo dõi dự báo thời tiết của cơ quan khí tượng trước khi lên kế hoạch phun thuốc, phơi nông sản, đổ bê tông hay đi xa. Trên điện thoại có thể nhận cảnh báo thiên tai qua tin nhắn của nhà mạng; đừng tắt hay bỏ qua những tin này.
Trong những ngày mưa bão, hỏi thăm các nhà có người già sống một mình, nhà có trẻ nhỏ ở chỗ trũng. Một cuộc gọi hay một lần ghé qua có thể phát hiện sớm mái tốc, tường nứt, người ốm không ai biết. Ở nông thôn, lực lượng ứng cứu đầu tiên luôn là hàng xóm.
Khi có sự cố lớn như cây đổ chắn đường, dây điện đứt, nhà sập, báo ngay trưởng thôn và cơ quan chức năng thay vì tự xử lý một mình. Cưa cây đổ đang đè lên dây điện hay leo lên mái tốc khi gió còn mạnh là những việc đã gây nhiều tai nạn đáng tiếc.
Sức khoẻ trong mùa mưa: bệnh hay gặp và cách phòng
Mùa mưa kéo theo một số vấn đề sức khoẻ quen thuộc ở nông thôn. Bảng sau tóm cách phòng; khi có dấu hiệu nặng, đến trạm y tế hoặc gọi 115:
| Vấn đề | Nguyên nhân thường gặp | Phòng ngừa |
|---|---|---|
| Sốt xuất huyết | Muỗi sinh sản trong nước đọng | Dọn vật chứa nước, đậy lu khạp, ngủ màn |
| Tiêu chảy | Nước, thức ăn nhiễm bẩn sau mưa lũ | Ăn chín uống sôi, rửa tay, kiểm tra giếng sau ngập |
| Bệnh ngoài da, nấm chân | Lội nước, chân ẩm lâu | Đi ủng, rửa và lau khô chân sau khi lội nước |
| Cảm cúm, viêm đường hô hấp | Dầm mưa, thay đổi thời tiết | Áo mưa kín, thay đồ khô sớm |
| Chấn thương do ngã | Đường trơn, mái trơn | Giày dép chống trơn, không leo mái khi ướt |
| Rắn vào nhà | Nước ngập đẩy rắn tìm chỗ khô | Dọn gọn quanh nhà, đóng cửa, cẩn thận khi dọn đồ chất đống |
Sau mỗi đợt mưa lũ, kiểm tra lại nguồn nước giếng trước khi dùng uống, như bài về nước sinh hoạt của danh mục này đã hướng dẫn.
Sau mỗi trận mưa lớn: đi một vòng kiểm tra
Sau mỗi đợt mưa lớn hoặc giông mạnh, đi một vòng quanh nhà: mái có dột chỗ mới không, tường có thấm, nền có lún, rãnh có bị lấp, cây có nghiêng, dây điện có chùng chạm cây không. Phát hiện sớm thì sửa nhỏ, để lâu thành hư lớn.
Kiểm tra kho và nông sản, phơi lại nếu có dấu hiệu ẩm. Kiểm tra chuồng trại, nhất là chỗ nước tràn vào, vì gia súc, gia cầm đứng trong nền ướt lâu dễ bệnh.
Nếu đường vào xóm bị hư, sạt, cây đổ, báo cho trưởng thôn để cùng xử lý hoặc báo lên xã. Nhiều xóm có truyền thống góp công làm lại đoạn đường hư sau mùa mưa; tham gia những buổi như vậy là cách người mới về hoà vào cộng đồng nhanh nhất.
Ghi lại những điều học được sau mỗi mùa mưa vào cuốn sổ của nhà: chỗ nào dột, chỗ nào ngập, đoạn đường nào nguy hiểm, nông sản cất chỗ nào bị mốc. Năm sau chuẩn bị sẽ nhẹ nhàng và chính xác hơn nhiều.
Cuối mùa mưa cũng là lúc nên xem lại những gì cần sửa lớn: mái phải thay, nền phải nâng, rãnh phải xây kiên cố, cây phải hạ. Lên kế hoạch và để dành tiền ngay từ đầu mùa khô, vì đó là thời điểm thuận lợi nhất để thi công.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa ở Suối Kiết thường kéo dài mấy tháng?
Vùng Tánh Linh cũ có khí hậu hai mùa rõ rệt, mùa mưa thường kéo dài nhiều tháng giữa năm. Thời điểm bắt đầu và kết thúc thay đổi theo từng năm, nên hãy theo dõi bản tin dự báo thời tiết của cơ quan khí tượng và kinh nghiệm của người làm rẫy lâu năm ở địa phương.
Đường bị nước tràn qua có nên chạy xe qua không?
Không nên. Nước đục che mất mặt đường, có thể đã bị khoét sâu, và dòng chảy có thể đủ mạnh để cuốn người và xe. Quay lại, đi đường khác hoặc chờ nước rút. Đây là nguyên nhân của nhiều vụ đuối nước mỗi mùa mưa ở vùng nông thôn.
Đang ở ngoài rẫy thì có giông, trú ở đâu?
Tìm nhà kiên cố hoặc ô tô đóng kín gần nhất. Không trú dưới cây cao đơn độc, không đứng ở đỉnh đồi trống, tránh xa ao, suối, hàng rào kim loại. Nếu không có chỗ trú, ngồi xổm thấp, hai chân chụm sát và chờ giông qua.
Hạt điều, lúa cất trong nhà bị ẩm thì làm sao?
Phơi lại ngay khi có nắng, tách riêng phần đã mốc không trộn lẫn với phần tốt. Kê cao bao, cách tường và nền, để kho thông thoáng. Nếu lượng lớn và kho không đủ khô, nên tính bán sớm hoặc gửi kho có điều kiện bảo quản tốt hơn.
Xe máy bị ngập nước có nên đề máy ngay không?
Không nên. Nếu nước đã ngập tới ống xả hoặc lọc gió, đề máy có thể làm nước vào buồng đốt, gây hư nặng. Dắt xe ra chỗ cao, để ráo và đưa tới thợ kiểm tra, thay dầu, làm sạch lọc gió trước khi khởi động lại.
Khi chính quyền thông báo di dời vì nước dâng có nên ở lại giữ nhà không?
Không nên ở lại. Tính mạng quan trọng hơn tài sản, và người ở lại có thể khiến lực lượng cứu hộ phải mạo hiểm quay vào. Kê cao đồ đạc có giá trị, ngắt điện tổng, khoá cửa rồi đi theo hướng dẫn của thôn, xã.