Ở Suối Kiết, gần như mọi vạt đất bạn nhìn thấy đều là vườn rẫy có chủ. Muốn vào vườn, ghé nhà, chụp ảnh hay mua nông sản tại chỗ, nguyên tắc chung là hỏi trước, đi theo lối chủ chỉ, không tự hái, và trả lời chủ nhà thật lòng mình là ai, đến làm gì. Làm đúng mấy việc đó, người làng thường niềm nở hơn bạn nghĩ.
Bài này viết cho người ở phố về chơi, người đi ngang muốn ghé, cả người Suối Kiết, Gia Huynh đi làm xa lâu năm dẫn bạn bè về quê. Nhiều phép tắc ở vùng rẫy không ai nói ra thành lời, nhưng ai làm sai thì cả xóm đều biết.
Đất ở đây đều có chủ: hiểu cho đúng
Người ở phố quen với đất có tường rào. Ở vùng rẫy, ranh giới giữa các vườn đôi khi chỉ là một hàng cây, một bờ đất thấp, một đường mòn. Không có rào không có nghĩa là đất trống. Đi tắt qua vườn điều, vườn cao su để ra chỗ chụp ảnh đẹp, với chủ vườn là tự tiện vào nhà người khác. Cây lâu năm là tài sản tích luỹ nhiều năm của một gia đình; người ta giữ vườn như giữ nhà.
Đường mòn trong rẫy nhiều khi là lối đi riêng của các hộ, mở ra để chở phân, chở mủ, chở điều. Xe lạ chạy vào, nhất là ô tô, vừa làm lún lối đi mùa mưa, vừa làm người trong vườn lo ngại. Trộm cắp nông sản, mủ cao su, hạt điều ở vùng rẫy là chuyện có thật, nên người làng để ý người lạ là phản xạ tự nhiên.
Vì vậy, khi muốn vào một vườn, việc đầu tiên là tìm chủ. Thường chủ ở căn nhà gần nhất, hoặc đang làm trong vườn. Chào, nói mình là khách ở đâu về, muốn xem vườn hay chụp vài tấm ảnh, có phiền không. Đa số sẽ đồng ý, có khi còn dẫn đi.
Nếu chủ vườn từ chối, đừng nài. Có thể vườn vừa phun thuốc, có ong làm tổ, đang thu hoạch, hay đơn giản là người ta không muốn có khách hôm đó. Cảm ơn rồi đi tiếp; quanh Suối Kiết không thiếu đường đất công cộng chạy giữa các vườn, đứng ở đó vẫn nhìn được cảnh rẫy trọn vẹn.
Chào hỏi và nói chuyện với người làng
Chào trước, xưng hô theo tuổi. Người lớn tuổi gọi cô chú, ông bà; người trạc tuổi gọi anh chị. Cách xưng hô vùng này pha trộn giọng nhiều miền vì dân cư đến từ nhiều nơi; bạn cứ xưng hô lễ phép theo tuổi là được.
Nói rõ mình là ai. "Con là cháu nhà ông Năm ở thôn trên", "cháu ở Sài Gòn về chơi với bạn" — chỉ một câu giới thiệu là người ta yên tâm. Ở xã, người ta định vị nhau bằng họ hàng, quen biết.
Hỏi chuyện mùa vụ, đừng hỏi chuyện tiền ngay. Hỏi năm nay điều thế nào, mưa có sớm không, vườn trồng được mấy năm, đều là câu dễ mở chuyện. Hỏi giá đất, thu nhập, vườn bán bao nhiêu thì nên để khi đã thân.
Đừng chê. Chê đường xấu, chê nhà lụp xụp, chê "sao không trồng cây khác" với người đã gắn bó với mảnh vườn cả đời là cách nhanh nhất để mất thiện cảm. Thấy lạ thì hỏi vì sao, người ta sẽ giải thích.
Đúng giờ của làng. Người làm rẫy dậy rất sớm, nghỉ trưa, ăn tối sớm. Ghé nhà người ta vào giờ trưa hay tối muộn là làm phiền. Khoảng giữa buổi sáng hoặc chiều muộn là lúc dễ gặp và dễ nói chuyện.
Chó canh rẫy: tránh và xử lý
Nhiều vườn rẫy nuôi chó để canh, nhất là vườn xa nhà. Chó nhà rẫy quen sủa người lạ, có con thả rông. Cách an toàn nhất là không tự ý vào vườn, đứng ở cổng hoặc đường đi gọi chủ, để chủ giữ chó.
Khi chó sủa và tiến tới: đứng yên, không quay lưng bỏ chạy, không nhìn thẳng vào mắt chó, không vung gậy. Nói to gọi chủ. Lùi từ từ ra xa, giữ vật như túi xách, áo khoác giữa bạn và con chó. Đi xe máy thì không rồ ga tăng tốc để thoát, dễ ngã; giảm tốc, đi đều qua.
Nếu bị chó cắn hoặc cào dù nhẹ, rửa vết thương ngay bằng xà phòng và nhiều nước sạch trong ít nhất mười lăm phút, sát khuẩn, rồi đến cơ sở y tế gần nhất để được tư vấn tiêm phòng dại. Hỏi chủ chó về tình trạng tiêm phòng của con chó. Không đắp lá, không chủ quan vì vết cắn nhỏ.
Người chạy xe máy qua đường làng buổi tối cũng hay bị chó đuổi theo sủa. Đi chậm, bật đèn, không dừng lại trêu chó. Trẻ em đi cùng không nên ném đá hay vẫy gậy vào chó nhà người khác; con chó nhớ dai hơn ta nghĩ, và chủ nhà thì không vui.
Trong vườn: những điều không làm
Khi đã được chủ vườn cho vào, vẫn có những việc bạn không nên làm dù không ai dặn:
- Không tự hái trái, kể cả trái nhìn như rụng hay "để không". Muốn ăn, muốn mua thì hỏi.
- Không nhặt hạt điều dưới gốc: đó là thu hoạch của chủ vườn.
- Không chạm vào chén hứng mủ, dao cạo, máng mủ trên cây cao su, không bẻ dây buộc.
- Không leo cây, không đu cành để chụp ảnh; cành điều giòn, dễ gãy.
- Không hút thuốc trong vườn mùa khô: lá khô dưới gốc bắt lửa rất nhanh.
- Không đi ra khu chứa phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, kho chứa nông sản khi chủ không dẫn.
- Không để trẻ con chạy tự do trong vườn có ao trữ nước, giếng, máy bơm.
Trước khi ra về, cảm ơn chủ vườn. Một câu cảm ơn, có khi kèm vài món quà nhỏ mang từ phố về, làm lần sau bạn quay lại được đón như người quen.
Mua nông sản tại vườn cho sòng phẳng
Mua điều, trái cây, rau tại vườn là cách ủng hộ người làm nông và có hàng tươi. Để chuyện mua bán dễ chịu cho cả hai bên, hỏi giá trước khi chủ hái hay cân; cân trước mặt; hỏi hàng đã đủ độ chín chưa, để được bao lâu, bảo quản thế nào.
Giá tại vườn phụ thuộc mùa, loại hàng, chất lượng và thói quen bán của từng nhà; trang này không nêu giá. Đừng so với giá bạn từng thấy ở chợ phố rồi mặc cả quá đà. Ngược lại, nếu thấy giá cao bất thường so với mặt bằng mùa vụ mà người địa phương nói, bạn hoàn toàn có thể cảm ơn và không mua.
Hạt điều tươi mới thu hoạch còn vỏ cứng chứa dầu vỏ điều gây bỏng rát da; không tự đập, cắn hay nướng hạt điều tươi theo kiểu mày mò. Muốn mang về thì hỏi người bán loại đã qua sơ chế. Phần cách chọn, bảo quản nông sản chi tiết hơn có ở danh mục Ẩm thực và sản vật của trang.
Dẫn bạn bè về quê: vai của người Suối Kiết đi xa
Nhiều người Suối Kiết, Gia Huynh đi làm ở TP.HCM, Đồng Nai hay xa hơn, thỉnh thoảng dẫn bạn bè, đồng nghiệp về quê chơi. Người dẫn lúc này là cầu nối: giới thiệu bạn với người làng, giải thích phép tắc cho bạn, và chịu trách nhiệm nếu bạn mình làm phiền ai.
Trước chuyến đi, nói với bạn những điều cơ bản: đất ở đây đều có chủ, không tự hái, không tự vào vườn, chào người lớn, ăn mặc kín đáo vừa phải khi đi qua xóm, không mở loa ồn ào. Nói trước bao giờ cũng nhẹ nhàng hơn nhắc giữa chừng trước mặt người làng.
Khi tới nơi, dẫn bạn chào họ hàng, hàng xóm thân, nói rõ đây là bạn mình. Ở xã, một người lạ đi cùng con cháu trong làng sẽ được đón khác hẳn một người lạ đi một mình. Nếu muốn ghé vườn nhà ai, chính bạn là người đi hỏi trước.
Sau chuyến đi, nếu bạn bè đăng ảnh, nhắc họ ghi đúng tên vùng: xã Suối Kiết, tỉnh Lâm Đồng, gồm Suối Kiết và Gia Huynh cũ của Tánh Linh cũ. Những tấm ảnh ghi đúng địa danh cũng là cách giới thiệu quê mình cho đúng.
Ở nhờ, ăn cơm cùng nhà dân: vài điều nên biết
Nếu bạn được người quen mời ở lại, ăn cơm cùng nhà, đó là cách hiểu vùng đất sâu nhất. Ăn theo bữa của nhà, dậy theo giờ của nhà. Giúp một tay dọn mâm, rửa chén. Để giày dép đúng chỗ, hỏi trước khi dùng nước giếng, máy bơm vì nước mùa khô quý.
Quà mang về không cần đắt: bánh kẹo, trái cây phố, thuốc men thông dụng cho người già, đồ dùng học tập cho trẻ con. Đừng tặng tiền mặt thẳng tay trừ khi bạn hiểu rõ mối quan hệ; có nhà thấy ngại.
Nếu ở nhờ nhiều ngày, nên góp phần chợ búa hoặc tìm cách trả lại theo kiểu người làng quen làm. Rời đi thì chào cả nhà, dọn chỗ ngủ gọn gàng. Lần sau về, gọi điện báo trước, không ập tới.
Một điều nhỏ mà nhiều người phố quên: điện, nước ở quê không phải lúc nào cũng dư dả như ở thành phố. Tắt quạt, tắt đèn khi ra khỏi phòng, tắm nhanh vào mùa khô, đừng xả nước tràn bể. Người lớn trong nhà để ý những điều ấy nhiều hơn là bạn ăn được bao nhiêu chén cơm.
Chụp ảnh người và nhà ở vùng rẫy
Ảnh người làm rẫy, nhà vườn, trẻ con chạy trên đường đất là những bức ảnh nhiều người muốn chụp. Hỏi trước khi chụp cận ai; với trẻ em, hỏi người lớn trong nhà. Nếu người ta từ chối, cảm ơn và cất máy.
Không chụp vào trong nhà qua cửa sổ, cửa chính khi chưa được mời. Khi đăng ảnh lên mạng, cân nhắc không ghi chính xác vị trí nhà, không ghi tên trẻ em; với người có tuổi, nhất là những ai sống một mình, việc lộ vị trí có thể mang lại phiền phức.
Ảnh đẹp nhất thường đến sau một câu chuyện. Ngồi uống ly nước với chủ nhà mười lăm phút, sau đó xin chụp vài tấm, người trong ảnh sẽ thoải mái hơn, ảnh tự nhiên hơn nhiều so với chụp lén từ xa.
Nếu chụp được bức ảnh đẹp về ai đó, hãy hỏi cách gửi ảnh lại cho họ qua điện thoại, hoặc lần sau về in một tấm mang tặng. Nhiều người lớn tuổi ở quê có rất ít ảnh của chính mình đang làm vườn; một tấm ảnh như vậy là món quà họ giữ lâu.
Câu hỏi thường gặp
Có được tự đi vào vườn cao su, vườn điều để chụp ảnh không?
Không nên. Vườn ở đây đều có chủ dù không có rào. Hãy tìm chủ vườn xin phép trước; nếu không gặp được ai, đứng ở đường đi, lề đường mà chụp. Vào vườn khi không được phép dễ gây hiểu lầm vì trộm cắp nông sản là chuyện người làng phải đề phòng.
Bị chó nhà rẫy cắn nhẹ có cần đi tiêm không?
Nên đi. Rửa vết thương ngay bằng xà phòng và nhiều nước sạch ít nhất mười lăm phút, sát khuẩn, rồi đến cơ sở y tế gần nhất để được tư vấn tiêm phòng dại. Hỏi chủ chó về tình trạng tiêm phòng của con vật.
Mua nông sản tại vườn có rẻ hơn ngoài chợ không?
Không nhất thiết. Giá tại vườn tuỳ mùa, loại hàng và từng nhà. Cái lợi của mua tại vườn là hàng tươi, biết nguồn gốc và ủng hộ trực tiếp người làm. Hỏi giá trước, cân trước mặt, không mua nếu thấy không hợp.
Có nên tặng tiền cho nhà dân khi ở nhờ không?
Tuỳ mối quan hệ. Với người quen thân, góp tiền chợ hoặc mua đồ ăn cùng nấu thường dễ nhận hơn tặng tiền thẳng tay. Quà nhỏ như bánh kẹo, thuốc men thông dụng, đồ dùng cho trẻ con là cách quen thuộc và ít gây ngại.
Giờ nào ghé nhà người làng là hợp?
Giữa buổi sáng hoặc chiều muộn. Sáng sớm người ta ra rẫy, trưa nghỉ, tối ăn sớm và ngủ sớm để mai dậy sớm. Gọi điện hoặc nhờ người quen báo trước là cách lịch sự nhất.
Có thể tự đập hạt điều tươi để ăn không?
Không nên. Vỏ hạt điều tươi chứa dầu gây bỏng, rát da và mắt. Hạt cần được sơ chế đúng cách trước khi ăn. Muốn mang về, hãy mua loại đã sơ chế hoặc hỏi người bán cách xử lý an toàn.