Dựng nhà ở Suối Kiết, bốn việc quyết định ngôi nhà ở có sướng không là: chọn đúng vị trí trên thửa đất (không nằm ở chỗ trũng, chỗ nước mưa dồn về), làm móng phù hợp với nền đất đỏ hoặc đất xám pha cát của vùng, thiết kế đường thoát nước mưa ngay từ đầu, và che nắng hướng tây. Phần còn lại như vật liệu, kiểu dáng, số phòng là chuyện tuỳ túi tiền và sở thích.
Bài này không bàn giá đất, giá xây, cũng không thay bản vẽ của người có chuyên môn. Đây là danh sách những điều người dân vùng đồi Tánh Linh cũ đã rút ra sau nhiều mùa mưa nắng, để bạn hỏi đúng câu khi làm việc với thợ và kỹ sư.
Đọc thửa đất trước khi đặt nhà
Thửa đất ở vùng đồi hiếm khi phẳng tuyệt đối. Trước khi chọn chỗ đặt nhà, đi quanh thửa đất sau một trận mưa lớn: nước chảy theo hướng nào, đọng ở đâu, có rãnh xói tự nhiên nào không. Vết xói, vết đất bồi, chỗ cỏ mọc xanh hơn hẳn thường cho biết đường nước chảy qua. Đặt nhà ngay trên lối nước là tự rước nước vào nhà mỗi mùa mưa.
Ưu tiên chỗ cao ráo nhưng không phải đỉnh dốc trống trải; đỉnh dốc hứng gió mạnh khi giông và dễ bị sét hơn. Nếu thửa đất giáp suối hay mương, giữ khoảng lùi đủ xa bờ, vì bờ đất đỏ mềm có thể sạt khi nước lên. Hỏi người già trong xóm năm mưa lớn nhất nước lên tới đâu, rồi đặt nền nhà cao hơn mức đó một khoảng an toàn.
Cây lớn sẵn có trên đất là tài sản nếu ở đúng chỗ: che nắng chiều, chắn gió. Nhưng cây cao sát mái có thể gãy cành khi giông, rễ lớn có thể làm nứt nền nếu quá gần. Cao su và điều già có tán rộng; nếu giữ lại, nên tỉa và chừa khoảng cách với nhà.
Cuối cùng là chỗ đặt giếng và hố tự hoại: hai thứ này phải cách xa nhau, giếng nên ở chỗ cao hơn và không nằm trên đường nước thải chảy qua. Đây là lỗi hay gặp ở nhà tự xây, hậu quả là nước giếng nhiễm bẩn sau vài năm.
Nền đất đỏ và đất xám: vì sao móng phải tính kỹ
Vùng Tánh Linh cũ có cả đất đỏ trên nền đá và đất xám pha cát ở chỗ thấp. Đất đỏ khi khô thì cứng, khi ngấm nước thì mềm và có thể trương nở, co ngót theo mùa. Đất xám pha cát thì thoát nước nhanh nhưng chịu tải kém hơn nếu lớp đất tốt mỏng. Vì vậy, cùng một kiểu móng, nhà ở thửa này đứng vững mà nhà ở thửa bên cạnh lại nứt chân tường.
Cách làm đúng là đào thử một vài hố kiểm tra tại vị trí đặt móng để xem lớp đất: bao sâu thì gặp lớp chặt, có lớp đất mượn, đất lấp, rễ cây mục không. Với nhà một, hai tầng ở nông thôn, kỹ sư hoặc thợ cả có kinh nghiệm thường quyết loại móng (móng băng, móng đơn, có giằng móng hay không) dựa trên kết quả này. Nếu thửa đất từng bị san lấp, cần nói rõ với người thiết kế.
Hai chi tiết nhỏ giảm nứt rất nhiều: có giằng móng liên kết các chân cột, và đầm chặt nền trước khi đổ bê tông nền nhà. Nhiều nhà nứt nền, lún góc sau vài mùa mưa chỉ vì nền chỉ lấp đất rồi đổ thẳng bê tông, không đầm theo lớp.
Nền nhà nên cao hơn mặt sân và mặt đường một khoảng hợp lý để nước mưa không hắt, không tràn vào. Mặt đường làng có thể được nâng cao khi làm lại sau này; nhà xây sát mép đường với nền thấp là nhà dễ thành chỗ trũng.
Thoát nước mưa: làm từ đầu, đừng chờ ngập mới đục
Mái và máng xối. Mưa ở vùng này thường đổ dồn trong thời gian ngắn. Máng xối đủ lớn, ống thoát đứng đủ số lượng, đầu ống xả ra rãnh chứ không xả thẳng xuống chân tường. Nước từ mái rơi tự do xuống đất đỏ sẽ xói chân móng và bắn bùn lên tường.
Rãnh quanh nhà. Một rãnh thoát hoặc vỉa hè có độ dốc ra ngoài quanh nhà giúp nước không thấm vào chân móng. Rãnh nên dẫn về một hướng có chỗ thoát thật, không dẫn sang đất hàng xóm.
Sân và lối đi. Sân đổ bê tông hay lát gạch cần dốc ra phía ngoài. Lối đi từ cổng vào nếu là dốc đất, nên có rãnh ngang cắt dòng nước để không biến thành suối nhỏ khi mưa.
Hố thấm và trữ nước. Nếu có chỗ, một bể hoặc hố trữ nước mưa từ mái vừa giảm nước tràn vừa có nước tưới cho mùa khô. Bể trữ phải có nắp kín và lưới để không thành ổ lăng quăng.
Chống thấm chân tường. Đất đỏ ẩm ngấm lên chân tường gây ố, bong sơn. Lớp chống thấm ở chân tường và giằng móng là chi tiết rẻ lúc xây mà rất tốn khi sửa về sau.
Nắng tây, gió giông và sét: thiết kế cho khí hậu vùng đồi
Nắng chiều mùa khô ở vùng trung du phía nam rất gắt. Phòng ngủ nên tránh hướng tây, hoặc nếu bắt buộc thì có hiên sâu, lam che, cây xanh chắn. Mái tôn đơn không lớp cách nhiệt làm nhà nóng như lò vào buổi chiều; một lớp cách nhiệt hoặc trần thông gió giúp giảm nhiệt rõ rệt mà không cần điều hoà chạy cả ngày.
Nhà vùng đồi nên tận dụng gió: cửa sổ đối diện nhau để tạo luồng gió xuyên phòng, ô thoáng cao để khí nóng thoát lên. Tường đặc kín với vài cửa sổ nhỏ kiểu nhà phố chật là lựa chọn kém ở đây.
Giông đầu mùa mưa thường kèm gió mạnh. Mái tôn cần bắt vít đủ, có nẹp chống tốc mái ở mép; mái ngói phải buộc chắc. Những thứ để ngoài sân như tấm tôn rời, bạt phơi nông sản cần có chỗ cất nhanh.
Sét là rủi ro thật ở vùng đồi trống và nhà gần cây cao. Nhà nên có hệ thống tiếp địa cho điện, ổ cắm có dây nối đất, và nếu nhà ở vị trí cao trống trải thì nên hỏi người có chuyên môn về chống sét. Khi có giông, rút phích các thiết bị điện tử quan trọng và không đứng dưới gốc cây cao.
Vật liệu và cách chọn ở nông thôn
Vật liệu phải chở từ cửa hàng về xã, có khi qua đường đất. Bảng dưới gom những điểm nên cân nhắc, không nói về giá cụ thể:
| Hạng mục | Lưu ý ở vùng đồi | Câu nên hỏi thợ hoặc cửa hàng |
|---|---|---|
| Gạch xây | Chọn loại đồng đều, ít cong vênh; để gạch ngoài mưa lâu sẽ ngậm nước | Có che chắn khi tập kết không, giao một lần hay nhiều đợt |
| Cát, đá | Cát lẫn bùn đất làm vữa yếu; đá cần sạch | Nguồn lấy ở đâu, có sàng rửa không |
| Xi măng | Hút ẩm nhanh mùa mưa | Chỗ cất có kê cao, có che kín không |
| Mái | Cần cách nhiệt, chống tốc | Vít, nẹp, độ dốc mái có hợp lượng mưa không |
| Cửa | Gỗ dễ cong khi ẩm; sắt dễ gỉ nếu sơn kém | Sơn chống gỉ mấy lớp, có ron chống nước không |
| Điện nước âm tường | Khó sửa, phải làm đúng từ đầu | Có bản vẽ đường ống, đường dây để lưu lại không |
Đường vào chật hay dốc làm tăng chi phí vận chuyển và có khi phải trung chuyển bằng xe nhỏ. Tính chuyện này ngay khi lập dự toán, và nên tập kết vật liệu vào mùa khô.
Trình tự gọn cho một căn nhà ở xã
Trình tự dưới đây là khung để bạn không bỏ sót bước, chi tiết thủ tục cần hỏi lại cơ quan có thẩm quyền theo quy định hiện hành:
- Kiểm giấy tờ thửa đất: loại đất có phần đất ở không, ranh giới có khớp thực địa không, có tranh chấp với hàng xóm không.
- Hỏi bộ phận một cửa UBND xã về việc xây nhà ở nông thôn trên thửa đất đó cần giấy phép xây dựng hay thuộc diện được miễn, và cần nộp những gì.
- Có bản vẽ, dù đơn giản, ghi vị trí nhà, móng, đường nước thải, giếng, hố tự hoại, đường thoát nước mưa.
- Chọn thợ hoặc nhà thầu qua người quen đã từng thuê; ký thoả thuận bằng giấy ghi rõ hạng mục, tiến độ, đợt thanh toán, ai mua vật liệu.
- Làm móng và nền vào mùa khô; theo dõi kỹ các bước đầm nền, đặt thép, đổ bê tông.
- Nghiệm thu từng phần trước khi trát, chụp ảnh lại đường điện nước âm tường.
- Sau khi ở được một mùa mưa, đi kiểm lại chỗ thấm, chỗ đọng nước để sửa sớm.
Người ở xa thuê thợ tại chỗ nên nhờ người thân hoặc một người có chuyên môn ghé kiểm theo từng mốc, nhất là lúc làm móng và đổ mái.
Nhà ở nông thôn cần thêm những gì
Nhà ở vùng rẫy không chỉ là nơi ngủ. Một gian kho khô ráo, kê cao để chứa nông sản, phân bón và dụng cụ là thứ nhiều gia đình ước có ngay từ đầu. Kho chứa phân, thuốc bảo vệ thực vật phải tách khỏi chỗ ăn ở, có khoá, xa tầm tay trẻ em.
Sân phơi rộng, có độ dốc thoát nước, phục vụ phơi lúa, phơi hạt điều, phơi quần áo. Mái hiên rộng để làm việc khi trời nắng hoặc mưa. Chỗ để xe máy, xe công nông có mái che.
Bếp nên thoáng, nếu còn đun củi thì cần ống khói và tách khỏi phòng ngủ. Nhà có người già nên có phòng ở tầng trệt, nhà vệ sinh gần phòng ngủ, sàn chống trơn. Làm từ đầu bao giờ cũng rẻ hơn sửa lại.
Nếu sau này định mở một gian bán hàng nhỏ, làm điểm thu mua hay để xe tải vào bốc hàng, hãy chừa sẵn mặt tiền, lối xe quay đầu và nền sân đủ chịu tải ngay từ lúc xây. Sân bê tông mỏng đổ cho xe máy sẽ nứt vỡ sau vài mùa nếu xe tải chở nông sản ra vào thường xuyên.
Những lỗi hay gặp ở nhà tự xây vùng rẫy
Nền thấp hơn đường. Xây trước khi đường làng được nâng cấp, vài năm sau mặt đường cao lên, nhà thành chỗ trũng, mưa lớn là nước tràn vào sân. Hỏi xã về kế hoạch làm đường trước khi chốt cao độ nền.
Mái hiên quá ngắn. Hiên ngắn thì mưa tạt ướt tường, nắng chiếu thẳng vào cửa. Ở vùng mưa nắng rõ rệt, hiên sâu là thứ đáng tiền nhất trên mặt tiền nhà.
Ổ cắm và công tắc đặt thấp. Nhà ở chỗ có thể đọng nước khi mưa lớn mà ổ cắm sát nền thì nguy cơ chập điện cao. Đặt ổ cắm cao hơn mức nước có thể dâng và có thiết bị chống giật.
Bể nước ngầm sát hố tự hoại. Nhiều nhà làm bể chứa ngầm cho tiện, đặt ngay cạnh bể phốt. Vết nứt nhỏ sau vài năm là đủ làm nước bể nhiễm bẩn mà không ai biết.
Không chừa lối cho xe chữa cháy, xe cấp cứu. Cổng hẹp, lối vào ngoằn ngoèo giữa vườn có thể khiến xe lớn không vào được khi có chuyện. Một lối thẳng, đủ rộng từ đường vào sát nhà là chi tiết an toàn, không phải xa xỉ.
Câu hỏi thường gặp
Xây nhà ở xã Suối Kiết có cần xin giấy phép xây dựng không?
Tuỳ vị trí thửa đất, quy hoạch và quy mô nhà; một số trường hợp nhà ở riêng lẻ ở nông thôn được miễn, một số thì không. Quy định có thay đổi sau khi tổ chức lại chính quyền hai cấp, nên hãy hỏi trực tiếp bộ phận một cửa UBND xã trước khi khởi công.
Nền đất đỏ có cần đóng cọc không?
Không phải lúc nào cũng cần. Với nhà thấp tầng, nhiều nơi chỉ dùng móng băng hoặc móng đơn có giằng là đủ, nhưng quyết định phải dựa trên lớp đất thật ở vị trí móng. Đào hố kiểm tra và hỏi kỹ sư, đặc biệt nếu đất từng san lấp.
Mùa nào nên khởi công xây nhà?
Nên làm móng, nền và phần thô vào mùa khô để đất ổn định, vật liệu không ngấm nước và đường vận chuyển dễ đi. Nếu buộc phải xây trong mùa mưa, cần che chắn vật liệu, có kế hoạch bơm nước hố móng và tránh đổ bê tông khi đang mưa.
Làm sao để nhà mái tôn bớt nóng?
Thêm lớp cách nhiệt dưới tôn hoặc dùng tôn có lớp cách nhiệt, làm trần có khoảng thông gió, mở ô thoáng ở đầu hồi để khí nóng thoát ra, trồng cây che hướng tây. Các cách này giảm nóng rõ mà ít tốn điện hơn chạy quạt, điều hoà liên tục.
Giếng và hố tự hoại phải đặt cách nhau thế nào?
Càng xa càng tốt, giếng ở vị trí cao hơn và không nằm trên đường nước ngầm chảy từ hố tự hoại tới. Khoảng cách tối thiểu tuỳ loại đất và hướng dẫn kỹ thuật hiện hành; hãy hỏi thợ khoan giếng và người làm bể tự hoại có kinh nghiệm ở địa phương.
Có nên tự mua vật liệu hay giao hết cho thầu?
Tự mua giúp kiểm chất lượng nhưng tốn thời gian và dễ thiếu hụt làm chậm tiến độ. Giao thầu trọn gói thì gọn hơn nhưng phải ghi rõ chủng loại vật liệu trong thoả thuận. Người ở xa thường chọn cách giao thầu và nhờ người kiểm theo mốc.