Chi phí sinh hoạt của một gia đình ở xã Suối Kiết gồm các khoản cố định (ăn uống, điện, nước, điện thoại, xăng xe, học hành của con, thuốc men), các khoản theo mùa (vật tư cho rẫy, công thuê, sửa nhà trước mùa mưa) và các khoản bất thường (ốm đau, hiếu hỉ, hỏng xe, mất mùa). Khác với ở phố, phần chi cố định thường thấp hơn, nhưng thu nhập lại dồn về theo mùa vụ, nên cái khó không nằm ở mức chi mà ở chỗ giữ tiền cho những tháng không có thu.
Bài này không nêu giá cả cụ thể, vì giá thay đổi liên tục và khác nhau giữa các nhà. Thay vào đó là cách tự liệt kê, tự đo chi tiêu của nhà mình, chỗ nào ở nông thôn tốn hơn bạn tưởng, và một cách chia tiền theo mùa nhiều gia đình nông dân đã dùng.
Các khoản chi của một hộ ở xã: cái gì rẻ hơn, cái gì tốn hơn ở phố
Bảng dưới không có con số, chỉ có hướng so sánh để bạn biết khoản nào cần để ý khi chuyển từ phố về:
| Khoản chi | So với ở phố | Vì sao |
|---|---|---|
| Nhà ở | Thường thấp hơn nhiều nếu ở nhà mình | Không tốn tiền thuê; nhưng có chi sửa chữa, xây thêm |
| Rau, trái, gạo | Thấp hơn, có thể tự trồng một phần | Gần nguồn, mua tận vườn, đổi qua lại với hàng xóm |
| Thịt cá, đồ khô, đồ dùng công nghiệp | Ngang hoặc cao hơn chút | Hàng phải chở từ xa, ít cạnh tranh |
| Xăng xe, đi lại | Cao hơn | Khoảng cách xa, đi đâu cũng cần xe máy |
| Học thêm, khám chuyên khoa | Có thể cao hơn khi tính cả đi lại | Phải ra trung tâm, mất thời gian và tiền xe |
| Hiếu hỉ, việc làng | Thường nhiều lần hơn | Quan hệ họ hàng, xóm giềng gắn bó |
| Đầu vào rẫy | Khoản lớn theo mùa | Phân bón, công thuê, nước tưới, dụng cụ |
Điểm mù hay gặp nhất là xăng xe và hiếu hỉ: từng lần nhỏ nên ít ai ghi, nhưng cộng cả năm có khi bằng vài tháng tiền ăn.
Đo chi tiêu thật của nhà mình trong một tháng
Trước khi lập kế hoạch, cần biết tiền đang đi đâu. Cách làm đơn giản, không cần ứng dụng:
- Mua một cuốn sổ nhỏ, chia trang theo ngày. Ai trong nhà chi tiền thì ghi lại tối hôm đó, kể cả khoản nhỏ.
- Ghi riêng tiền chi cho nhà (ăn uống, điện nước, con cái) và tiền chi cho rẫy, cho việc làm ăn. Trộn lẫn hai thứ này là lý do nhiều hộ không biết vườn mình lời hay lỗ.
- Ghi cả khoản mua chịu ở tạp hoá, cửa hàng vật tư vào cột riêng "nợ", vì đó là tiền đã chi dù chưa trả.
- Cuối tháng cộng theo nhóm: ăn uống, điện nước điện thoại, xăng xe, con cái, sức khoẻ, hiếu hỉ, rẫy, khác.
- Ghi các khoản cả năm mới chi một lần (bảo hiểm, học phí đầu năm, sửa nhà, Tết) rồi chia mười hai để biết mỗi tháng phải để ra bao nhiêu.
- Làm liền ba tháng, vì một tháng thường không đại diện, đặc biệt nếu tháng đó có đám tiệc hay đúng mùa vụ.
Sau ba tháng, gia đình thường tự thấy ngay một hai khoản có thể cắt mà không ảnh hưởng gì, và quan trọng hơn là biết mỗi tháng tối thiểu cần bao nhiêu để sống.
Thu theo mùa, chi theo tháng: chia tiền thành ba phần
Hộ làm nông ở Suối Kiết thường có vài đợt tiền lớn trong năm: khi bán điều, bán lúa, khi cao su vào mùa mủ tốt, khi bán heo, bán bò. Giữa các đợt là những tháng chỉ có chi. Nhiều gia đình rơi vào vòng lặp: đầu mùa có tiền thì sửa nhà, mua sắm, cuối năm lại phải vay hoặc mua chịu.
Một cách chia nhiều hộ dùng là tách mỗi đợt tiền về thành ba phần ngay khi nhận. Phần một là tiền sống, đủ cho chi tiêu cố định tới đợt thu kế tiếp, tính theo số tháng chờ. Phần hai là tiền làm vụ sau: phân bón, giống, công thuê, sửa máy. Phần ba là tiền để dành và trả nợ. Chỉ khi ba phần này đủ mới tính tới mua sắm lớn.
Ví dụ giả định: nếu từ đợt bán điều tới đợt thu tiếp theo cách sáu tháng, thì phần tiền sống phải đủ sáu tháng chi cố định, chứ không phải một hai tháng. Tiền sống nên để ở chỗ không tiện rút một lần cho hết, như tài khoản tiết kiệm có kỳ hạn ngắn hoặc chia nhiều phong bì theo tháng.
Phần tiền làm vụ sau nên giữ riêng, không đụng vào cho chi tiêu gia đình. Hộ nào lấy tiền vụ sau để chi tiêu thì tới mùa phải mua chịu phân bón, và mua chịu thường đắt hơn mua tiền mặt.
Với hộ có cả thu nhập đều đặn hằng tháng (lương của một người đi làm, tiền bán hàng tạp hoá) lẫn thu nhập mùa vụ, cách dễ nhất là để thu nhập đều trang trải chi tiêu cố định, còn tiền mùa vụ dành cho đầu tư vụ sau, trả nợ và để dành. Tách được như vậy thì cảm giác "lúc giàu lúc nghèo" giảm hẳn.
Đi chợ, mua sắm ở Suối Kiết
Nhu cầu hằng ngày như rau, thịt, cá, đồ khô, gas, đồ dùng gia đình thường mua được trong xã: ở chợ, ở các tạp hoá, hàng rau đầu xóm và người bán rong. Chợ quê họp từ sáng sớm và tan khá sớm; người mới về nên đi vài buổi đầu để biết hàng nào tươi vào lúc nào, ai bán gì.
Đồ lớn như điện máy, nội thất, vật liệu chuyên dụng, quần áo, đồ đi học đầu năm thường phải đi ra các khu trung tâm lớn hơn hoặc đặt hàng qua mạng. Giao hàng thương mại điện tử đã tới phần lớn khu dân cư nông thôn, nhưng nhà ở sâu trong rẫy nên hẹn giao ở một điểm dễ tìm như tiệm tạp hoá quen, và kiểm hàng trước khi trả tiền nếu được.
Mua tận vườn, tận chuồng là lợi thế của sống ở quê: trái cây, rau, gà vịt, trứng mua thẳng từ hàng xóm vừa tươi vừa giúp nhau. Nhiều hộ còn đổi qua lại: rau nhà này đổi trái nhà kia, công qua công lại khi mùa vụ.
Một bữa đi chợ trung tâm nên được gom lại: lên danh sách những thứ cần mua cho hai, ba tuần, đi một chuyến thay vì nhiều chuyến lẻ. Tiền xăng và thời gian đi lại tiết kiệm được không nhỏ.
Vườn rau nhỏ sau nhà, vài cây ăn trái, ít gà vịt thả vườn không chỉ là thú vui. Với nhiều hộ ở quê, đó là phần giảm chi đều đặn nhất trong năm, nhất là vào những tháng chưa có tiền mùa vụ. Chỉ cần nhớ chuồng trại đặt xa giếng và xa bếp.
Mua chịu và nợ nhỏ: dùng sao cho không thành gánh
Mua chịu là tín dụng, không phải ân huệ. Ghi sổ ở tạp hoá, cửa hàng vật tư là cách nông thôn xoay vòng vốn từ bao đời. Nhưng mua chịu thường không được giá như mua tiền mặt, và nợ lặt vặt dồn lại cuối vụ có khi làm cả đợt tiền thu hoạch đi hết.
Giữ sổ của riêng mình. Đừng chỉ tin vào sổ của cửa hàng. Mỗi lần mua chịu, ghi lại ngày, món hàng, số tiền vào sổ nhà mình, và đối chiếu định kỳ.
Trả dứt từng đợt. Khi có tiền mùa vụ, ưu tiên trả hết nợ chịu trước khi chi khoản khác. Để nợ gối đầu từ vụ này sang vụ khác là dấu hiệu tài chính gia đình đang trượt.
Tránh vay nóng, vay qua ứng dụng không rõ nguồn. Lãi của các khoản vay này rất cao, cách đòi nợ có khi gây khủng hoảng cho cả gia đình. Cần vốn thì hỏi các kênh chính thức như ngân hàng, quỹ tín dụng, chương trình vay vốn qua hội đoàn thể ở xã.
Cho người thân vay cũng ghi lại. Một tờ giấy ghi số tiền, ngày vay, ngày hẹn trả, có chữ ký hai bên, giữ được cả tiền lẫn tình.
Những khoản dự phòng mà gia đình nông thôn hay thiếu
Ốm đau là rủi ro lớn nhất với ngân sách một hộ nông dân, vì vừa tốn tiền chữa vừa mất ngày công. Bảo hiểm y tế cho cả nhà là khoản dự phòng rẻ nhất. Thêm vào đó, nên có một khoản tiền để riêng cho y tế, đủ chi cho một lần đi viện tuyến trên.
Thiên tai, mất mùa, giá nông sản xuống là rủi ro thứ hai. Không ai đoán được giá, nhưng có thể giảm thiệt hại bằng cách không trồng một loại cây duy nhất, không vay nặng để đầu tư vào một vụ, và giữ phần tiền để dành như đã nói.
Hỏng xe máy, hỏng máy bơm giữa mùa khô là khoản bất ngờ quen thuộc. Bảo dưỡng định kỳ rẻ hơn sửa lớn. Ghi lại ngày thay dầu, thay lốp, bảo trì máy bơm vào cùng cuốn sổ thu chi.
Cuối cùng là hiếu hỉ. Không thể và không nên bỏ, nhưng có thể lên kế hoạch: mỗi tháng để riêng một khoản nhỏ cho việc này, để khi mùa cưới tới không phải rút từ tiền ăn.
Một quỹ dự phòng tối thiểu nên đủ cho chi tiêu cố định của gia đình trong vài tháng, tách khỏi tiền làm vụ. Xây quỹ này từ từ: mỗi đợt thu hoạch bỏ vào một phần, kể cả khi phần đó nhỏ. Có quỹ rồi, một lần ốm đau hay hỏng máy sẽ chỉ là chuyện phiền, không thành chuyện phải đi vay.
Dạy con về tiền ở nông thôn
Trẻ ở quê thấy tận mắt tiền từ đâu ra: cha mẹ dậy sớm cạo mủ, nhặt điều, phơi lúa. Đó là lợi thế để dạy con giá trị của đồng tiền. Cho con tham gia việc vừa sức, nói cho con biết bán được bao nhiêu, đã phải chi cho phân bón, công thuê bao nhiêu.
Trẻ lớn hơn có thể giữ một sổ tiêu vặt của riêng mình. Khoản tiền nhỏ hằng tuần cho con tự quản lý, tự quyết mua gì, giúp con học cách chờ đợi và chọn lựa sớm hơn mọi bài giảng.
Nói chuyện tiền bạc trong nhà một cách bình tĩnh, không giấu con hoàn toàn nhưng cũng không đổ lo lắng lên vai con. Trẻ cần biết gia đình có kế hoạch, và mình là một phần của kế hoạch đó.
Khi con lớn tới tuổi đi học xa hoặc đi làm, nên ngồi với con lập bảng chi tiêu tháng đầu tiên ở nơi mới: tiền trọ, ăn, xe, điện thoại, học liệu. Trẻ từng thấy cha mẹ ghi sổ thu chi ở nhà thường tự quản tiền tốt hơn hẳn khi ra ngoài sống một mình.
Câu hỏi thường gặp
Sống ở Suối Kiết một tháng tốn bao nhiêu?
Không có con số chung vì mỗi nhà khác nhau về số người, nhà ở, xe cộ, con đi học và bệnh tật. Cách đáng tin nhất là ghi chép chi tiêu thật trong ba tháng liên tục, cộng thêm phần chia đều của các khoản chi một lần trong năm, rồi mới tính toán.
Có nên mua chịu phân bón đầu vụ không?
Mua chịu giúp xoay vốn nhưng thường không được giá bằng mua tiền mặt, và nợ dồn cuối vụ có thể nuốt phần lớn tiền thu hoạch. Nếu được, nên tách riêng tiền làm vụ sau ngay khi bán nông sản vụ trước, để mua bằng tiền mặt.
Tiền bán nông sản nên gửi ở đâu cho an toàn?
Gửi ở ngân hàng hoặc tổ chức tín dụng được cấp phép, chia thành các khoản theo mục đích. Tránh giữ quá nhiều tiền mặt trong nhà, và tránh gửi vào các hình thức huy động không rõ ràng hứa lãi cao bất thường.
Vợ chồng nên chia việc giữ tiền thế nào?
Không có công thức chung, nhưng điều quan trọng là cả hai cùng biết tổng thu, tổng chi, nợ và tiền để dành của gia đình. Nhiều nhà chọn một người giữ sổ, nhưng cuối mỗi tháng hoặc mỗi vụ cùng ngồi xem lại.
Đặt hàng online về Suối Kiết có được giao tận nhà không?
Phần lớn khu dân cư nông thôn đã có đơn vị giao hàng tới, nhưng nhà ở sâu trong rẫy hay địa chỉ chưa cập nhật tên xã mới có thể bị giao chậm. Nên ghi địa chỉ đầy đủ theo xã Suối Kiết, tỉnh Lâm Đồng, kèm số điện thoại và một mốc dễ tìm.
Làm sao biết vườn nhà mình lời hay lỗ?
Tách riêng sổ chi cho vườn khỏi sổ chi gia đình. Ghi mọi khoản đầu vào như giống, phân, công thuê, nước tưới, xăng máy, rồi so với tiền bán sản phẩm. Làm liền một vài vụ sẽ thấy rõ vườn nào, cây nào đang có lời thật.