Các dòng suối nhỏ và khe nước ở Suối Kiết không chỉ là chỗ thoát nước mưa: chúng nuôi mạch nước cho giếng ven suối, là nguồn nước tưới, nước cho gia súc và là môi trường sống của cá, tôm, ếch nhái. Mối đe doạ lớn nhất với những dòng suối này hiện nay không đến từ nhà máy nào, mà từ những việc nhỏ lặp lại hằng ngày trên rẫy: vứt bao bì thuốc bảo vệ thực vật, rửa bình phun ở suối, xả chất thải chuồng trại, phá cây ven bờ và để đất trôi xuống lòng suối.
Vì nguyên nhân nằm trong tay mỗi nhà, cách bảo vệ cũng nằm ở đó. Bài này không kể tên suối cụ thể nào, mà nói về những nguyên tắc áp dụng cho mọi khe, mọi dòng nước chảy qua vườn rẫy của Suối Kiết và Gia Huynh cũ, cùng những việc thôn xóm có thể làm chung.
Một dòng suối nhỏ làm được những gì
Nhìn từ ngoài, một con suối nhỏ trong vùng rẫy có khi chỉ là một lạch nước len giữa bụi tre, cạn trơ đá vào cuối mùa khô. Nhưng nó là một phần của hệ thống lớn hơn: nước suối nối với mạch nước ngầm nông, nên khi suối bị ô nhiễm, giếng đào gần suối cũng có nguy cơ. Suối đưa nước mưa ra khỏi sườn đồi, nếu bị lấp hay chặn, nước sẽ tìm đường khác qua vườn, qua nhà.
Hàng cây, bụi tre, lau sậy dọc bờ suối giữ cho bờ không sạt, lọc bớt đất và hoá chất trôi từ rẫy xuống, che bóng cho nước mát. Trong lòng suối có cá nhỏ, tôm, cua, ốc, ếch, côn trùng nước. Những sinh vật này là dấu hiệu sống của dòng nước: suối còn nhiều loài nhỏ thường là suối còn sạch tương đối, suối chỉ còn rêu và váng thường là đã bị ô nhiễm.
Người lớn tuổi ở nhiều vùng đồi Nam Bộ kể rằng ngày trước suối có cá bắt được quanh năm, giờ chỉ còn mùa mưa. Có nhiều nguyên nhân cộng lại, nhưng phần lớn đều quay về cách con người dùng đất và dùng nước ở phía trên dòng.
Những thứ đang làm bẩn suối trong vùng rẫy
Bao bì, chai lọ thuốc bảo vệ thực vật. Vứt ở bờ rẫy, bờ suối, lâu ngày mưa cuốn xuống nước. Phần thuốc còn sót trong bao bì đủ gây hại cho cá, tôm và người dùng nước phía dưới.
Nước rửa bình phun và dụng cụ. Rửa bình ngay tại suối hay khe là cách đưa hoá chất thẳng vào dòng nước. Đây là nguồn gây hại tập trung, dễ thấy nhất và cũng dễ sửa nhất.
Phân bón trôi theo đất. Phân bón rải trên mặt đất trước cơn mưa to, cộng với đất bị xói, làm dư thừa dinh dưỡng trong nước. Nước giàu dinh dưỡng khiến rêu tảo phát triển, nước có mùi, thiếu khí cho cá.
Chất thải chuồng trại. Phân heo, phân bò xả thẳng ra mương, ra suối mang theo vi khuẩn và chất hữu cơ phân huỷ gây mùi, làm nước đen. Nước này thấm xuống có thể ảnh hưởng tới giếng xung quanh.
Rác sinh hoạt. Túi ni lông, chai nhựa, đồ dùng hỏng vứt xuống khe với suy nghĩ "nước sẽ cuốn đi". Nước cuốn đi thật, nhưng chỉ chuyển rác sang chỗ của người khác, hoặc mắc lại làm tắc dòng chảy mùa mưa.
Đất trôi. Đất từ rẫy, từ công trình san ủi, từ đường đất xói xuống làm đục nước, lấp đáy suối, vùi lấp chỗ sống của sinh vật đáy. Đây là "chất ô nhiễm" nhiều nhất về khối lượng.
Tro và than đốt rẫy. Đốt dọn cỏ, lá cuối mùa khô để lại lớp tro trên đất trống. Trận mưa đầu mùa cuốn tro xuống suối, làm nước đổi tính chất đột ngột trong vài ngày, có khi làm cá yếu hoặc chết ở những đoạn suối nhỏ.
Việc mỗi hộ có thể làm từ mùa vụ này
Không cần tốn tiền nhiều. Những việc sau chủ yếu là thay đổi thói quen.
- Không pha thuốc, không rửa bình phun ở suối, khe, ao, giếng. Chọn một chỗ cố định trên rẫy, xa nguồn nước, để pha và rửa; nước rửa bình có thể phun lại lên chính vườn đã phun theo hướng dẫn trên nhãn.
- Gom bao bì thuốc bảo vệ thực vật vào một chỗ chứa có nắp. Không đốt, không chôn gần nguồn nước, không dùng lại để đựng thức ăn, nước uống. Đưa tới điểm thu gom bao bì nếu thôn, xã có bố trí.
- Bón phân đúng lúc. Tránh rải phân ngay trước cơn mưa lớn; vùi hoặc lấp phân sau khi bón trên đất dốc để phân không trôi.
- Xử lý chất thải chăn nuôi. Ủ phân, làm hầm biogas hoặc hố chứa có đáy kín, không xả trực tiếp ra mương, suối. Phân ủ hoai lại thành phân bón cho vườn.
- Giữ dải cây ven suối. Không phát trắng bờ suối để trồng tới sát mép nước. Một dải cây bụi, tre, cỏ dọc bờ là bộ lọc tự nhiên.
- Không lấp, không chặn dòng. Không đổ đất, đá, rác xuống khe; muốn đi qua thì làm cống hay ngầm tràn.
- Báo cho thôn khi thấy nước suối bất thường. Cá chết hàng loạt, nước đổi màu, có mùi lạ là dấu hiệu cần kiểm tra nguồn gây ô nhiễm ở phía trên.
Những việc này nghe nhỏ, nhưng một con suối chảy qua vài chục vườn rẫy; nếu mỗi vườn bớt được một nguồn bẩn, cả dòng nước sẽ khác.
Suối thay đổi theo mùa, nguy cơ cũng đổi theo
Mùa khô, dòng suối nhỏ lại, chảy chậm hoặc chỉ còn những vũng nước đọng giữa đá. Lúc này lượng nước ít nên bất cứ thứ gì đổ vào đều đậm đặc hơn: một bình thuốc rửa xuống vũng nước mùa khô có thể làm chết cá cả một đoạn suối. Nước đọng, ấm, giàu chất hữu cơ cũng là nơi muỗi và vi khuẩn phát triển. Gia súc ra uống nước ở vũng còn lại thường làm nước bẩn thêm.
Mùa mưa thì ngược lại: nước nhiều, chảy mạnh, nhưng mang theo tất cả những gì đã tích tụ trên mặt đất suốt mùa khô. Trận mưa lớn đầu mùa thường cuốn theo bao bì, rác, phân chuồng, tro đốt rẫy, đất trôi, khiến nước suối đục ngầu và bẩn nhất năm. Đây cũng là lúc nhiều giếng đào ven suối bị nước mặt tràn vào.
Hiểu nhịp này giúp sắp xếp việc cho đúng lúc: dọn bao bì, rác quanh rẫy và bờ suối vào cuối mùa khô, trước cơn mưa đầu mùa; hạn chế dùng nước suối cho ăn uống trong những ngày đầu mùa mưa; không cho gia súc đầm vào vũng nước mà người ở dưới còn dùng.
Dải cây ven suối: bộ lọc rẻ nhất
Một dải cây cỏ ven suối làm được ba việc cùng lúc. Rễ cây giữ đất bờ suối không sạt lở khi nước lên mạnh. Thân và lá cây làm chậm dòng nước chảy tràn từ rẫy xuống, giữ lại một phần đất và phân bón trước khi chúng xuống suối. Tán cây che bóng, giữ nước mát, hạn chế rêu tảo và tạo chỗ ở cho chim, ếch nhái, côn trùng có ích.
Độ rộng của dải cây tuỳ vào độ dốc và quy mô dòng chảy. Pháp luật về tài nguyên nước có quy định về hành lang bảo vệ nguồn nước, mức cụ thể do cơ quan có thẩm quyền xác định cho từng nguồn, nên bạn hỏi chính quyền xã khi cần biết ranh giới chính xác. Ở mức hộ gia đình, nguyên tắc dễ nhớ là: càng gần nước, càng nên để cây tự nhiên, càng ít cày xới, càng ít phun thuốc.
Nếu bờ suối đã bị phát trắng, có thể trồng lại bằng các loài cây bản địa quen thuộc trong vùng, tre, cây bụi chịu ẩm, hoặc đơn giản là để cỏ và cây con tự mọc lại vài mùa, không phát. Thiên nhiên phục hồi khá nhanh nếu được để yên.
Một điều nên tránh là trồng dày một loại cây ăn trái hay cây công nghiệp sát mép nước rồi phun thuốc, bón phân như ngoài vườn. Phần đất sát nước là nơi hoá chất xuống suối nhanh nhất; để nó cho cây cỏ tự nhiên là cách bảo vệ cả dòng suối lẫn giếng nhà mình.
Việc thôn xóm làm chung hiệu quả hơn
Một dòng suối chảy qua nhiều hộ nên chuyện bảo vệ cần có thoả thuận chung. Thôn có thể bàn trong các buổi họp: chọn điểm gom bao bì thuốc, quy ước không rửa bình phun ở suối, không xả chất thải chuồng trại ra suối, cùng nhau phát quang rác và vật cản trong lòng suối trước mùa mưa.
Những quy ước đơn giản, do chính người dân đề ra và nhắc nhau, thường được giữ tốt hơn những lệnh cấm từ xa. Thôn cũng có thể đề xuất với chính quyền xã mới về điểm thu gom bao bì thuốc bảo vệ thực vật, hướng dẫn xử lý chất thải chăn nuôi, hay kiểm tra những nguồn xả lớn.
Trường học trong xã cũng là nơi tốt để bắt đầu: trẻ em biết về con suối gần nhà, biết vì sao không vứt rác xuống nước, về nhà sẽ nhắc cả gia đình. Những buổi đi nhặt rác ven suối cuối tuần, có người lớn đi kèm, vừa sạch suối vừa giúp trẻ gắn bó với nơi mình sống.
Với các cơ sở chăn nuôi, sơ chế nông sản quy mô lớn hơn hộ gia đình, việc xử lý nước thải là nghĩa vụ theo quy định về môi trường. Người dân có quyền góp ý, phản ánh khi thấy nguồn xả ảnh hưởng tới nước dùng chung, qua thôn hoặc trực tiếp với chính quyền xã.
Khi phát hiện ô nhiễm nghiêm trọng
Nếu thấy cá chết hàng loạt, nước suối chuyển màu lạ, có mùi hoá chất nồng, hoặc phát hiện nơi xả thải lớn, hãy ghi lại thời gian, vị trí, chụp ảnh, và báo cho trưởng thôn, công an xã hoặc chính quyền xã. Không tự xuống nước kiểm tra khi nghi có hoá chất, không để trẻ em, gia súc tiếp xúc với nước đó, và ngưng dùng nước giếng gần suối cho ăn uống cho tới khi có kết luận.
Thông tin càng cụ thể, cơ quan chức năng càng dễ xác định nguồn gây ô nhiễm. Các cơ quan có thẩm quyền về môi trường ở cấp tỉnh có thể lấy mẫu, kiểm tra và xử lý theo quy định hiện hành.
Trong lúc chờ, hãy báo cho các hộ ở phía dưới dòng biết để họ ngưng lấy nước suối cho gia súc, cho tưới rau ăn sống và cho sinh hoạt. Nếu có người có biểu hiện bất thường sau khi tiếp xúc với nước như ngứa rát da, buồn nôn, chóng mặt, hãy đưa đến cơ sở y tế gần nhất và nói rõ đã tiếp xúc với nước nghi nhiễm hoá chất; trường hợp nặng gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật đã rửa sạch có vứt chung với rác thường được không?
Không nên. Dù đã tráng rửa, bao bì vẫn có thể còn dư lượng. Nên gom riêng vào thùng có nắp, để ở chỗ khô, xa nguồn nước, rồi đưa đến điểm thu gom bao bì thuốc nếu địa phương có bố trí. Nếu chưa có điểm thu gom, hỏi chính quyền xã cách xử lý.
Nuôi vài con heo, vài con bò thì có cần làm hầm biogas không?
Không bắt buộc với quy mô nhỏ, nhưng vẫn phải xử lý phân, không xả thẳng ra suối, mương. Cách đơn giản là ủ phân có che đậy để làm phân bón cho vườn. Khi quy mô lớn dần, hầm biogas hoặc hệ thống xử lý chất thải sẽ cần thiết, và có thể phải đáp ứng quy định về chăn nuôi.
Có được trồng cây sát bờ suối chảy qua đất nhà mình không?
Đất ven suối có thể nằm trong hành lang bảo vệ nguồn nước, nơi một số hoạt động bị hạn chế. Bạn nên hỏi chính quyền xã về ranh giới và quy định cụ thể. Dù được phép canh tác, giữ một dải cây tự nhiên sát mép nước vẫn có lợi cho chính vườn nhà bạn.
Làm sao biết nước suối còn sạch hay đã bị ô nhiễm?
Quan sát giúp nhận biết sơ bộ: nước trong, không mùi, có cá nhỏ, tôm, ốc, côn trùng nước thường là dấu hiệu tốt; nước có váng, rêu dày, mùi hôi, không còn sinh vật nhỏ là dấu hiệu xấu. Để biết chắc, cần lấy mẫu xét nghiệm tại cơ sở có chuyên môn.
Suối cạn trơ đáy vào mùa khô có phải do khai thác nước ngầm không?
Có thể có nhiều nguyên nhân cộng lại: mùa khô kéo dài, rừng đầu nguồn giảm, nhiều giếng khoan bơm nước tưới cùng lúc, đất bị nén chặt nên mưa thấm ít. Kết luận nguyên nhân cho một con suối cụ thể cần khảo sát chuyên môn, không nên đổ lỗi cho riêng một yếu tố.